Thời thanh niên, Phạm Đình Chương từng gia nhập ban văn nghệ Quân đội ở Liên khu IV, đi theo đoàn ca kịch kháng chiến lưu diễn ở nông thôn từ năm 1946. Cuộc sống đã cho ông niềm yêu đời khi được hòa mình cùng lớp thanh niên rộn ràng hào khí. Từ đó những bài hát ca ngợi tuổi trẻ đầy phấn chấn của Phạm Đình Chương được vang lên rộn rã: Bài ca tuổi trẻ, Ra đi khi trời vừa sáng, Hò leo núi, Được mùa, Sáng rừng, Thuở ban đầu… Đó là những khúc hoan ca đầu đời của ông. Năm 1951, ông về Hà Nội lập ra ban hợp ca Thăng Long nổi tiếng. Buổi đầu ban nhạc gồm những thành viên trong gia đình như Hoài Trung, Hoài Bắc (Phạm Đình Chương), Thái Hằng, Thái Thanh, Phạm Duy. Năm 1953, Phạm Đình Chương lập gia đình với ca sĩ Khánh Ngọc.
Khánh Ngọc tên thật là Hàn Thị Lan Anh, sinh năm 1937 tại Hà Nội. Đến năm 1951, Lan Anh theo gia đình vào Nam. Nhờ được thụ giáo môn dương cầm dưới sự hướng dẫn của nhạc sĩ Võ Đức Thu, Khánh Ngọc đi sâu vào ca nhạc và được mời hát trên làn sóng điện của Đài phát thanh quốc gia và Đài Pháp Á Sài Gòn. Với giọng ca vàng của mình, Khánh Ngọc gia nhập ban hợp ca Thăng Long và đã hai lần theo ban hợp ca này ra Bắc trình diễn. Khánh Ngọc còn là diễn viên điện ảnh, từng đóng vai chính trong phim Đất lành, đóng chung với Lê Quỳnh, Kiều Hạnh; tiếp đó là phim Chim lồng của đạo diễn Ramon Eatells, kịch bản của Cear Amigo và nhạc sĩ Phạm Duy. Phim thứ ba của Khánh Ngọc là Ràng buộc do hãng phim Alpha thực hiện. Tên tuổi Khánh Ngọc ngày càng nổi tiếng khi vừa là diễn viên vừa là ca sĩ. Cô từng giành giải của Hội Điện ảnh Philippines vào năm 1956.
Sau bảy năm chung sống, Phạm Đình Chương và Khánh Ngọc chia tay. Cuộc tình duyên mặn nồng đành đứt đoạn đã gieo cho người nhạc sĩ vết thương lòng sâu đậm. Hôn nhân tan vỡ đã là thảm kịch cho cả hai người. Năm 1961 Khánh Ngọc ra nước ngoài để theo đuổi con đường điện ảnh, để lại đứa con cho người nhạc sĩ chăm sóc. Từ đây cuộc đời Phạm Đình Chương bắt đầu rẽ vào nẻo đường quá buồn thương; ông sống những ngày lặng lẽ, cô đơn tột cùng, ít giao tiếp với ai ngoài một số bạn thân thiết. Nhà văn Mai Thảo viết: “Nhiều khi cả ngày Hoài Bắc không mở miệng. Nhưng số anh em thân, vẫn lui tới, không bảo nhau, chúng tôi tôn trọng sự im lặng của Hoài Bắc. Chúng tôi tìm mọi cách, nghĩ đủ mọi chuyện chỉ với mục đích sao cho bạn vui. Bạn có thể có lại nụ cười…”. Đúng là giai đoạn đầy bi kịch đã vùi dập cuộc đời tươi đẹp của Phạm Đình Chương. Những khúc hoan ca của một thời đã tắt lịm suốt những 10 năm. Giờ đây trong lòng ông chỉ còn lại những lời bi ca thống thiết. Đó là lúc mà người yêu nhạc ông không còn nghe được lời tình yêu êm dịu và ngọt ngào như trước nữa. Còn đâu những cảm xúc một thời:
Ôi đẹp thay là thuở ban đầu
Chìm sâu đáy mắt một màu xanh khơi…
Bâng khuâng lúc em cười
Kìa ngàn cây ngẩn ngơ…
(Thuở ban đầu)
Còn đâu nhịp điệu hùng tráng của tuổi thanh xuân:
Trời bình minh đem tươi sáng cho tuổi xanh
Lừng trong sương ta im nghe gió thơm lành
Ðang reo vang muôn đời thanh niên
Hãy xứng danh đây con Rồng cháu Tiên…
(Ra đi khi trời vừa sáng)
Vượt rừng sâu lên đỉnh núi cao
Trông bao la khắp trời
Anh em ta hát cười
Ðời tự do thắm tươi…
(Hò leo núi)
Thay vào đó là những giai điệu khắc khoải, ấm ức của những hoài niệm về dĩ vãng. Tưởng như đó là những tiếng gõ cửa của định mệnh với cuộc đời còn lại của ông.
Tuy vậy tuyệt nhiên trong những khúc bi ca ấy ta không nghe thấy một ca từ của lời trách oán nào, lời nguyền rủa, kết án nào cả. Đó là cách thế ở đời một cách bao dung của tâm hồn rộng mở, của trái tim dịu dàng và thắm tình của người nghệ sĩ. Những bài hát Đêm cuối cùng, Khi cuộc tình đã chết, Nửa hồn thương đau và Người đi qua đời tôi… đã lần lượt ra đời trong tâm cảnh đó khi mà cuộc đời ông bị bủa vây bởi một màn đêm u tối.
Bắt đầu cho một đoạn đường dẫn tới vực sâu là nỗi u sầu nhẹ nhàng khi đôi lứa còn bên nhau trong giây phút cuối cùng:
Đêm nay đêm cuối cùng gần nhau
Lệ buồn rưng rưng, lời hát thương đau.
Nhịp bước bâng khuâng ngoài phố lạnh
Giọt sầu rơi rớt hồn phiêu linh
Nắm tay không rời, cố hé run run môi cười
Lúc chia tay bên trời tiếc thương.
Em ơi đêm cuối cùng gần nhau
Hẹn rằng một ngày mai nối mộng ban đầu…
Tuy lời hẹn ước sẽ nối lại mối tơ duyên của ngày xưa nhưng trong lòng người nhạc sĩ vẫn e ngại:
Sợ rằng một ngày mai giấc mộng không thành.
(Đêm cuối cùng)
Khi giọt sầu rơi rớt ngập hồn thì men đời say sưa đã không còn, khi vẫn run run môi cười thì con tim đã lạnh lùng băng giá. Thôi thì hãy mang hồn tôi đi vào chốn xa khơi để lánh cuộc đời đã mất đi hết những hương nồng của thời quá vãng. Và tình yêu xem như đã chết rồi:
Hãy mang đi hồn tôi, một hồn đầy bóng tối
Một hồn đầy gió nổi, một hồn đầy hương phai.
Hãy mang đi hồn người, chân đưa lời cáo biệt
Mưa nối liền vai người, hiu hắt liền đời tôi.
Khi cuộc tình đã chết, còn lời nào cho vui
Đời đã đành chia đôi.
(Khi cuộc tình đã chết, thơ Du Tử Lê)
Từ những buồn thương, tiếc nhớ, giai điệu từ trái tim đã đến lúc bi lụy hơn, đau dớn hơn. Bài Nửa hồn thương đau được Phạm Đình Chương viết xong vào năm 1970, tức 10 năm sau khi chia tay Khánh Ngọc. Bài hát được viết theo yêu cầu của ông Quốc Phong, giám đốc Liên Ảnh Công ty, để làm nhạc phim cho bộ phim Chân trời tím do công ty này sản xuất. Ca khúc này được nhiều người biết đến và cho rằng ông viết ca khúc này nhằm gửi tới người bạn đời nay đã xa khuất. Toàn bài do chính Phạm Đình Chương đặt nhạc, viết lời nhưng sắp đến thời hạn giao bài thì ông vẫn chưa viết xong. Trong lúc này ông bỗng nghe được đoạn cuối một ca khúc của bạn ông, nhạc sĩ Cung Tiến, đó là tác phẩm Lệ đá xanh, thơ Thanh Tâm Tuyền. Ông rất thích hai câu cuối vì phù hợp tâm trạng đau buồn hiện tại của ông. Ông mượn lời của bạn và thế là bài hát đã hoàn thành và được nhiều người yêu thích. Mở đầu là khúc tưởng nhớ, là lời vọng âm của dĩ vãng để rồi từ đó ông hiểu ra mối tình đã chết:
Nhắm mắt cho tôi tìm một thoáng hương xưa
Cho tôi về đường cũ nên thơ
Cho tôi gặp người xưa ước mơ.
Hay chỉ là giấc mơ thôi
Nghe tình đang chết trong tôi
Nghe lòng tiếc nuối xót thương suốt đời.
Giờ đây người đã cách xa miên viễn, bóng người đã vời vợi ngàn trùng, biết tìm đâu hình bóng cũ. Lòng ông như muốn tự tình với người chia xa, muốn nói lời tỉ tê với dĩ vãng, như muốn vuốt ve vết thương lòng đã thành sẹo mà định mệnh đã gieo vào hồn ông:
Nhắm mắt ôi sao nửa hồn bỗng thương đau
Ôi sao ngàn trùng mãi xa nhau
Hay ta còn hẹn nhau kiếp nào?
Anh ở đâu? Em ở đâu?
Có nghe mưa sầu, bùn đen mắt sâu.
Cả một trời nhung nhớ, thế gian chỉ còn lại một người khóc thương trong lẻ loi:
Nhắm mắt chỉ thấy một chân trời tím ngắt,
Chỉ thấy lòng nhớ nhung chất ngất
Và tiếng hát, và nước mắt.
Đôi khi anh muốn tin
Đôi khi anh muốn tin
Ôi những người khóc lẻ loi một mình.
(Nửa hồn thương đau)
Tuy vậy những giai điệu xé lòng ấy đến một lúc nào đó sẽ dịu đi, để còn lại khúc buồn thương day dứt mãi không nguôi. Cái đớn đau bùng lên như một cơn sóng dữ, nó không mất đi mà trở thành những cơn sóng ngầm âm ỉ, rền rĩ trong những đêm khuya khoắt khi người nghệ sĩ đối diện với chính mình trong ngút ngàn cô đơn. Con người xưa ấy như một bóng ma ám ảnh mãi trong trí tưởng, trong con tim không còn chất chứa hình bóng một ai khác.
Một ca khúc vương vấn lòng người khi nhạc sĩ Phạm Đình Chương bắt gặp bài Thơ cũ của nàng của nhà thơ Trần Dạ Từ. Chính lời thơ này như một phiên bản rõ rệt nhất của tâm can, của cõi lòng người nhạc sĩ, nó hiển lộ trong một tình cờ, tưởng như nhà thơ đã nói thay cho chính ông vậy:
Người đi qua đời tôi trong những chiều đông sầu
Mưa mù lên mấy vai gió mù lên mấy trời
Người đi qua đời tôi, hồn lưng miền rét mướt
Vàng xưa đầy dấu chân, đen tối vùng lãng quên.
Thử hình dung một bóng người cô đơn lặng lẽ bước đi trong một chiều đông rét mướt, giữa một bầu trời xám xịt, có khung cảnh nào não lòng hơn? Người đi với đôi vai, gió mưa cũng chỉ ướt đủ đôi vai, nhưng không, ở đây nhà thơ không diễn tả như vậy. Cái sầu thương của chàng quá nặng nề khiến đôi vai không đủ để chuyên chở, nên phải là mấy vai. Gió mưa thì cũng chỉ trong một vùng trời, một khung trời, một bầu trời, nhưng không, với chàng thì ngoảnh mặt nơi đâu cũng chỉ thấy gió mưa tan tác, cả mấy trời mù mịt như muốn vây lấy cuộc đời chàng từ độ xa người, cả mấy trời ấy cũng không dung chứa hết đau thương của chàng. Ca từ được chắt lọc như thế mới xứng với tâm trạng khắc khoải của người nghệ sĩ. Những nốt nhạc rơi chầm chậm như thể lắng lòng trong nỗi u hoài lặng lẽ:
Bàn tay mềm khói sương, tiếng hát nào hơ nóng
Và ai qua đời tôi, chiều âm vang ngàn sóng
Trên lối về nghĩa trang nghe những lời linh hồn
Nghe những lời linh hồn, trong mộ phần đen tối đen.
Những ngày tháng yêu thương như tiếng sóng dội lại những âm vang từ một thuở vàng son. Em vẫn kiều diễm, trìu mến, dịu dàng trong từng dấu chân chiều vàng nắng, trên đường xưa đầy lá úa, trong từng bàn tay mềm khói sương, trong từng tiếng hát nào hơ nóng đã bao năm sưởi ấm lòng anh. Thế mà giờ đây tất cả đã khuất xa ngàn trùng để chỉ còn lại tiếng lòng héo hắt sầu bi. Cả một thế giới thanh xuân giờ đã biến thành mộ phần tối đen. Bước đi trong đời mà tưởng như đang đi về cuối trời, ở đó là nơi tận cùng của nẻo về âm u, nơi những nghĩa trang lạnh lùng heo hút, nghe ra những lời linh hồn vẳng lại quanh đây. Sự hồi tưởng ấy khiến rung lên những giai điệu xót xa, đôi bàn tay hững hờ gõ lên những phím nhạc thành nỗi bi thương ai oán:
Người đi qua đời tôi, không nhớ gì sao nguời
Mưa nào lên mấy vai, gió nào lên mấy trời
Người đi qua đời tôi, đường xưa đầy lá úa
Vàng xưa đầy dấu chân, đen tối vùng
lãng quên.
Chàng dừng lại, ngẫm ra dòng đời bao lâu nay chỉ còn là men chua cay, sầu đắng. Bước chân cô liêu khiến chàng tỉnh thức, không thể nào chấp nhận được. Một quá khứ đằm thắm mà rực rỡ, êm đềm mà thắm thiết, ở đó không phải là tôi và người, mà là anh và em. Anh vẫn còn đây, em ơi, sao nỡ bỏ anh? Em và anh đã sống một quãng đời tươi sáng với mộng vàng chung bóng, với lời thệ hải minh sơn, em đã quên rồi sao? Không, không thể nào! Những nốt nhạc nức nở cuối cùng:
Em đi qua đời anh, không nhớ gì sao em?
(Người đi qua đời tôi, thơ Trần Dạ Từ)
**
Đúng là một ranh giới nghiệt ngã đã cắt chia cuộc đời Phạm Đình Chương thành hai mảng trái ngược, đối lập nhau. Một bên là đời tin yêu tươi sáng; một bên là đời u sầu, tiếc nuối. Một bên là những giai điệu hùng hồn, phấn chấn; một bên là những giai điệu buồn thương, đau đớn. Tất cả đã vẽ ra một cung đường số phận dành cho người nghệ sĩ đã trải qua những thăng trầm của đất nước, trải qua những cung bậc của tình riêng. Dù ở giai đoạn nào của cuộc đời, Phạm Đình Chương vẫn để lại cho đời những giai điệu thắm thiết đáng yêu, đáng ghi nhớ, và để tô thêm hương sắc cho nền tân nhạc Việt Nam.
Nguyễn Phú Yên