Mỗi lần Việt Nam bước vào một kỳ đại hội đảng, xã hội lại rơi vào một trạng thái quen thuộc: Mong đợi một khúc quanh lịch sử. Lần này, với sự xuất hiện của Tô Lâm ở đỉnh cao quyền lực và một loạt 4 nghị quyết mang ngôn ngữ “cải cách” như tập trung vào công nghệ cao, nuôi dưỡng doanh nghiệp tư nhân…, nhiều người bắt đầu tự trấn an nhau rằng Việt Nam sắp bước vào một giai đoạn “nhà nước kiến tạo,” giống Hàn Quốc hay Đài Loan.
Nhưng đó là một ảo tưởng nguy hiểm. Bởi lịch sử không được quyết định bằng khẩu hiệu, mà bằng nguồn gốc quyền lực. Và quyền lực của Tô Lâm không đến từ kinh tế, cải cách, hay xã hội, mà đến từ bộ máy công an và an ninh nội bộ.
Tô Lâm vốn là người xuất thân từ công an và được đào tạo để nhìn xã hội như một tập hợp đầy rủi ro: Doanh nghiệp lớn là mối nguy. Trí thức độc lập là mối nguy. Báo chí tự do là mối nguy. Mạng xã hội là mối nguy. Trong tư duy đó, mục tiêu số một không phải là tăng trưởng dài hạn, mà là ổn định quyền lực.
Nhà nước kiến tạo, mô hình phát triển từng đưa Hàn Quốc, Đài Loan, Nhật Bản vươn lên, cần một thứ mà mô hình công an không thể chấp nhận. Đó là xã hội tôn trọng tự do, luật pháp nghiêm minh và các doanh nghiệp tư nhân hoạt động độc lập. Người ta gọi các nghị quyết của Tô Lâm là “cải cách” vì so với thời kỳ bảo thù giáo điều của Nguyễn Phú Trọng. Nhưng đó là những so sánh sai lầm. Nếu đọc kỹ, các nghị quyết này cho ta thấy rõ là đã không đế cập gì đến bộ máy tư pháp độc lập, bảo vệ doanh nghiệp tư nhân, tự do hóa thị trường và nhất là giới hạn quyền lực bộ máy công an
Các nghị quyết tập trung nói về tinh gọn bộ máy để tập trung quyền lực và tái cấu trúc đầu mối để siết kỷ luật. Đó là ngôn ngữ của một nhà nước an ninh đang hiện đại hóa, không phải của một nhà nước kiến tạo.
Vào năm 2012, khi ông Tập Cận Bình được đưa lên vị trí lãnh đạo Trung Quốc, họ Tập đã nói về “Giấc Mộng Trung Hoa” và đưa ra những hứa hẹn nào là cải cách, hiện đại hóa, thị trường hóa để phát triển Trung Quốc trở thành siêu cường văo năm 2049.
Nhưng mười năm sau kể từ năm 2012, Trung Quốc đã bóp nghẹt sự phát triển của các doanh nghiệp tư nhân. Công nghệ bị nhà nước kiểm soát và quốc hữu hóa theo nhu cầu của đảng. Còn xã hội thì bị giám sát bằng dữ liệu và đảng đứng trên luật pháp. Tô Lâm hiện là một Tập Cận Bình phiên bản Việt Nam, với quy mô nhỏ hơn, nhưng logic quyền lực giống hệt.
Vì thế, sẽ không có những thay đổi để phát triển mà chỉ là một số cải tổ nhằm kiện toàn cấu trúc kiểm soát. FDI vẫn đến. GDP vẫn tăng. Nhưng, doanh nghiệp tư nhân vẫn yếu ớt, trí tuệ vẫn bị kìm hãm và xã hội vẫn bị giám sát và tất cả quyền lực tập trung vào tay Tô Lâm và phe nhóm Hưng Yên. Việt Nam sẽ giống Trung Quốc hơn: Kinh tế mở, xã hội đóng; tăng trưởng có điều kiện, tự do không có chỗ đứng.
Tóm lại, nguy hiểm nhất ở Việt Nam dưới triều đại Tô Lâm không phải là chế độ không cải cách mà là xã hội “bị” tạo ấn tượng nó đang cải cách. Nhưng trong thực tế là đại hội 14 sẽ không tạo ra một nhà nước kiến tạo như người ta chờ đợi mà nó sẽ tạo ra một nhà nước an ninh tinh gọn và công nghệ hóa.
Và trong một nhà nước như vậy, tăng trưởng có thể tiếp tục – nhưng tương lai của Việt Nam sẽ bị khóa chặt từ bên trong.
Trung Điền