Cô đầu, từ danh xưng đến ngành nghề
Trong dòng chảy văn hóa Việt Nam, hiếm có danh xưng nào mang nhiều tầng nghĩa như hai chữ Cô Đầu. Thoạt tiên là người phụ nữ giữ phách, nâng giọng trong giáo phường ca trù, nhưng dần dần, Cô Đầu không chỉ là danh xưng, mà trở thành một nghề, một thân phận, một biểu tượng đẹp buồn của văn hóa Việt.
Từ chốn cung đình Lê sơ đến tận các giáo phường Thăng Long, từ ca nữ Huế đến cô đào đàn ca tài tử Miền Nam, hình ảnh cô đầu là hội tụ của nghệ thuật – tri thức – phẩm hạnh – nữ tính. Họ không chỉ hát, mà còn biết đối thơ, bình văn, pha trà, tiếp chuyện, và nhất là, biết lắng nghe. Vâng, lắng nghe. Vì không những là người giữ nhịp giữa nhân gian và cõi thiêng, họ còn là tri kỷ của giới nho sĩ, là linh hồn của hội ngộ tao đàn.
Nhưng cũng chính vì vị thế mỏng manh mà xã hội luôn gán cho – không thuộc về triều đình, cũng không trọn trong gia tộc – mà cô đầu bị treo lơ lửng giữa vinh quang và định kiến. Thời buổi đô thị hóa và, hơn nữa, văn hóa Tây phương xâm tràn, nghề cô đầu mất môi trường diễn xướng, bị đánh đồng với “gái làng chơi”, bóng dáng biến thái, dần mờ nhạt trong ký ức công chúng.
Trong văn học nước ta thế kỷ thứ XX, họ trở lại như những nhân vật đẹp buồn, tài hoa nhưng cô đơn, sống bên rìa lịch sử. Nhưng cô đầu không chỉ là chuyện của riêng ta. Ở khắp thế giới, cũng có những người chị em như thế : courtisane ở Paris, cortigiana ở Venice, geisha ở Nhật, kisaeng ở Hàn, tawaif ở Ấn… ; là người đàn bà sống bằng nghệ thuật, yêu bằng linh hồn, và cô đơn dưới ánh đèn.
Từ cảm thương sâu sắc với số phận ấy, người viết mong muốn tái hiện lại những mảnh đời khuất lấp, những tiếng hát từng làm rung động một thời – dù không tên trong sử sách, nhưng xứng đáng được nhớ bằng một câu hát, một dáng ngồi, một âm hưởng tiêu tao.
Viết về Cô Đầu là nối lại mạch sống tinh tế, thuần khiết của văn hóa Việt Nam – nơi cái đẹp không phô trương, cái buồn không than vãn, và lòng tự trọng ẩn khuất sau tiếng phách nhẹ giữa đêm.
Truyện dài Cô đầu lầu gió ngược
Giữa Miền Nam thời phong ba, Lầu Gió Ngược là nơi những Cô đầu cuối cùng gắng gượng cất tiếng hòng níu giữ một nghệ thuật cổ truyền đang tàn lụi. Cầm, cô gái mồ côi, thừa hưởng tài năng và nỗi buồn của cha mẹ – được bà Tú Nhạn đón về dạy nghề. Ở lầu hát ấy, cô học cách gảy đàn, pha trà, giữ lễ và giữ mình trong cơn gió trái của thời cuộc. Tiếng hát của Cầm dần trở thành linh hồn của Lầu Gió Ngược – vừa trong trẻo, vừa thấm nỗi cô đơn của người đàn bà hát cho một thời sắp qua…
Nhưng gió ngược không dễ chống chọi – nó là biểu tượng của định mệnh. Lầu hát vô tình bước vào giai đoạn chia rẽ : người muốn giữ lề lối truyền thống, người muốn đổi mới để tồn tại. Những tranh luận giữa nghệ thuật và mưu sinh, giữa phẩm giá và thời thế, khiến lầu hát dần lung lay, chực đổ.
Tình yêu, định mệnh và tiếng hát hòa làm một trong truyện kể về những cô đầu mong mỏi tồn tại, và về một nền văn hóa đang dần đổi thay.
Trúc Tiên
…………..
Về tác giả
Trúc Tiên sinh tại Mỹ Tho, sang định cư tại Pháp từ năm 10 tuổi.
Tiến sĩ Khoa học Xã hội & Nhân văn – Đại học Sorbonne (Pháp).
Giảng thuyết tại Bảo tàng Louvre (Paris), đồng thời gắn bó sâu sắc với nghệ thuật sân khấu truyền thống Việt Nam trong vai trò tác giả kịch bản, soạn giả và diễn viên-hát.
Trúc Tiên từng cộng tác với nhiều tạp chí văn hóa, nghệ thuật và phê bình văn học Pháp, cũng như viết bài cho báo chí Việt Nam tại Pháp và các ấn phẩm của cộng đồng hải ngoại.
Dịch giả văn học Việt ngữ sang tiếng Pháp, chị đã chuyển ngữ và giới thiệu nhiều tác phẩm văn học Việt Nam ra quốc tế, tiêu biểu như:
– La Tache (Vết nhơ), tuyển tập truyện ngắn của Đặng Mai Lan – Pháp
– La Mer de soie (Biển lụa), tiểu thuyết của Bích Ty – Hoa Kỳ
– Une semaine, une vie (Một tuần một đời), tiểu thuyết của Đặng Mai Lan – Pháp
– Perle noire (Ngọc đen), hồi ký của Pauline Ngọc – Đức
Tác phẩm đã phát hành:
– Lan & Điệp – song ngữ Pháp-Việt – kịch bản, chuyển thể từ tiểu thuyết Tắt Lửa Lòng của Nguyễn Công Hoan.
– Cô Đầu lầu gió ngược – Việt ngữ – truyện ngắn Trúc Tiên.
– Phi Vân, la courtisane au pavillon du vent contraire – pháp ngữ – truyện dài, nguyên tác Cô đầu lầu gió ngược – Trúc Tiên.
– Khúc tương âm bốn phương – Việt ngữ – tập truyện ngắn – Trúc Tiên.
