Giữa khủng hoảng kinh tế trầm trọng và làn sóng di cư chưa từng có, Cuba đứng trước lựa chọn sinh tử: tiếp tục trì trệ hay mở ra con đường canh tân tự thân. Bài viết của Minh Triết phân tích vì sao cải cách không chỉ là yếu tố sống còn mà còn là con đường duy nhất dẫn tới ổn định bền vững.
Cuba đang trải qua một thời khắc mang tính sinh tử. Mất điện triền miên bao trùm các thành phố lớn, lạm phát cao làm đồng peso mất giá nghiêm trọng, trong khi làn sóng di cư chưa từng có tiếp tục rút cạn nguồn nhân lực trẻ và có trình độ.
Theo các ước tính công khai, từ năm 2018 đến nay, nền kinh tế Cuba đã suy giảm khoảng 15%, lạm phát xấp xỉ 70%. Riêng từ năm 2020, ít nhất 2,5 triệu người—tương đương gần 20% dân số—đã rời bỏ đất nước để tìm kiếm cuộc sống ổn định và có tương lai hơn.
Đây không còn là một cuộc khủng hoảng chu kỳ.
Nó phản ánh một vấn đề mang tính cấu trúc kéo dài: mô hình quản trị kinh tế – chính trị hiện hành đã cạn dư địa thích nghi.
Nhiều thập niên kế hoạch hóa tập trung, những đợt điều chỉnh nửa vời và sự lệ thuộc vào cứu trợ bên ngoài đã hình thành một vòng luẩn quẩn giữa thiếu thốn, mất động lực và trì trệ.
Sự “tiếp nối” chỉ vì quán tính không tạo ra ổn định.
Ổn định thực sự chỉ có thể được xây dựng trên năng lực thích ứng.
Khát vọng vượt lên
Phần lớn người Cuba, đặc biệt là thế hệ trẻ, không còn muốn sống trong trạng thái cầm chừng.
Họ mong có cơ hội làm việc tốt hơn, tự do bày tỏ quan điểm và được tham gia vào các tiến trình định hình tương lai đất nước.
Các gia đình bị chia cắt, xã hội suy giảm niềm tin, và cảm giác bị mắc kẹt trong hiện tại ngày càng lan rộng.
Những điều chỉnh mang tính kỹ thuật—như phân cấp quản lý, mở cửa có giới hạn cho khu vực tư nhân, nới lỏng trong nông nghiệp và du lịch—là cần thiết.
Nhưng chúng không đủ.
Nếu không mở rộng không gian công dân, không hình thành các thể chế độc lập và không xây dựng một hệ thống pháp luật đáng tin cậy, mọi chuyển động kinh tế sẽ luôn mong manh.
Người dân không đòi hỏi đặc ân.
Họ đòi hỏi trách nhiệm giải trình.
Bài học từ Việt Nam: tinh thần, không phải khuôn mẫu
Kinh nghiệm Đổi Mới của Việt Nam cho thấy một con đường đáng chú ý: chuyển hóa do nội lực dẫn dắt, ưu tiên phát triển kinh tế, từng bước điều chỉnh thể chế, và mở cửa có kiểm soát ra thế giới.
Trên thực tế, Việt Nam đã tham khảo sâu kinh nghiệm của Trung Quốc, đồng thời điều chỉnh đáng kể để phù hợp với điều kiện lịch sử, xã hội và năng lực quản trị của mình.
Cuba không thể sao chép Việt Nam.
Nhưng có thể học một tinh thần cốt lõi: đổi mới trước, đa dạng hóa quan hệ sau; ưu tiên phát triển hơn ý thức hệ; đặt năng suất và lòng tin xã hội làm trung tâm.
Những tín hiệu gần đây như việc mở rộng tiếp xúc với nhiều đối tác cho thấy Havana đang tìm cách gia tăng “đòn bẩy” đối ngoại.
Điều này tự thân không sai.
Nhưng không một quan hệ bên ngoài nào có thể thay thế cho chuyển hóa nội bộ.
Bắc Kinh và Moscow có thể cung cấp vốn, công nghệ hoặc hậu thuẫn chính trị.
Washington có thể gia tăng hoặc nới lỏng áp lực.
Tất cả đều mang tính giao dịch.
Chỉ có đổi mới trong nước mới mang tính quyết định.
Kiều dân Cuba: cầu nối bị bỏ lỡ
Cộng đồng người Cuba ở nước ngoài là một nguồn lực chiến lược chưa được khai thác đúng mức.
Họ có vốn, kinh nghiệm quản lý, tri thức công nghệ và mạng lưới toàn cầu.
Nhưng nguồn lực này chỉ có thể được huy động khi tồn tại môi trường pháp lý minh bạch, quyền sở hữu được bảo vệ và hệ thống tư pháp đủ độc lập để tạo niềm tin.
Tái kết nối với kiều dân không phải là nhượng bộ chính trị.
Đó là một chiến lược phát triển.
Canh tân là công cụ ổn định mạnh nhất
Có một ngộ nhận nguy hiểm: rằng đổi mới sẽ làm suy yếu nhà nước.
Thực tế thường ngược lại.
Những nhà nước thích ứng tốt thường mạnh hơn, vì họ giảm được xung đột xã hội, gia tăng tính chính danh và mở rộng cơ sở ủng hộ.
Nếu điều chỉnh chỉ nhằm duy trì độc quyền chính trị, khủng hoảng sẽ bị trì hoãn, không được giải quyết.
Canh tân thực chất đòi hỏi chuyển dịch từ tư duy kiểm soát sang tư duy phục vụ.
Cửa sổ cơ hội hẹp nhưng có thật
Cuba hiện đối diện đồng thời áp lực kinh tế lớn và nhu cầu ổn định xã hội.
Chính sự kết hợp này tạo ra một cửa sổ hiếm hoi cho thay đổi có kiểm soát.
Nếu được nắm bắt, Cuba có thể từng bước chuyển sang một mô hình “kinh tế thân thị trường”, nơi nhà nước vẫn giữ vai trò định hướng, nhưng không bóp nghẹt sáng kiến xã hội và nỗ lực tư nhân.
Trong bối cảnh đó, những quốc gia có kinh nghiệm chuyển đổi hòa bình như Việt Nam có thể đóng vai trò tham khảo, chia sẻ kinh nghiệm và tạo không gian đối thoại—không phải với tư cách người dẫn dắt, mà như một người bạn từng trải.
Lựa chọn thật sự của Cuba
Cuba ngày nay không còn đứng trước lựa chọn giữa Đông và Tây, giữa chủ nghĩa xã hội và tư bản.
Lựa chọn thật sự là giữa trì trệ và canh tân.
Giữa sợ hãi và dũng cảm.
Giữa khép kín và khai mở.
Một Cuba tự do, dân chủ và thịnh vượng không đòi phép chuẩn y từ bên ngoài.
Nó khởi đầu từ trí tuệ, ý chí và lòng can đảm của chính người Cuba—những người quyết định vận mệnh đất nước mình.
Minh Triết
5/2/2026
*****
Lời tác giả:
Tác giả viết bài này với tư cách một người bạn của nhân dân Cuba, không đại diện cho bất kỳ chính quyền hay phe phái nào. Bài viết hướng tới lợi ích lâu dài của người dân Cuba, sự ổn định xã hội và tầm nhìn chiến lược cho quốc đảo trong thời khắc bước ngoặt.
