Dù đã “đổi mới” về kinh tế được 40 năm và ngày càng mở cửa làm ăn hội nhập với thế giới, kể cả nâng cấp quan hệ song phương lên mức cao nhất đối với những “cựu thù” cũ như Pháp, Hoa Kỳ; nhưng về mặt chính trị, đảng Cộng sản Việt Nam (ĐCSVN) vẫn giữ nguyên chính sách hà khắc, thẳng tay đàn áp mọi tiếng nói phản biện ôn hòa, sẵn sàng bắt giam và kết án nặng nề từ dân oan đi khiếu kiện đất đai cho tới các nhà hoạt động vì môi trường, các bloggers, nhà báo, luật sư…bất đồng chính kiến.
Đàn áp trong nước
Về Tự do báo chí, Việt Nam thường nằm gần cuối bảng xếp hạng tự do báo chí thế giới (trong khoảng gần 170–180/180 quốc gia), tức là rất thấp.
- Bảng xếp hạng của tổ chức Phóng viên Không biên giới (Reporters Without Borders, viết tắt RSF) cho thấy môi trường báo chí ở Việt Nam bị kiểm duyệt chặt chẽ, không có báo chí độc lập thực sự và các nhà báo có thể bị khởi tố, giam giữ theo luật an ninh, “chống nhà nước”.
- Gần đây nhất, báo cáo Reuters tháng 12/2025 còn nêu RSF xếp Việt Nam khoảng 173/180 về tự do báo chí, trong đó báo chí bị chính quyền kiểm soát mạnh và nhiều nhà báo đang bị giam giữ.
- Việt Nam thường xuyên có nhiều blogger, nhà báo, nhà văn…bị bỏ tù — và theo số liệu quốc tế, Việt Nam thuộc nhóm các quốc gia bỏ tù nhà báo nhiều nhất thế giới.
Theo Ủy ban Bảo vệ Nhà báo (Committee to Protect Journalists, viết tắt CPJ) năm 2024 Việt Nam có 16 nhà báo bị giam, và đứng trong số những quốc gia tồi tệ nhất thế giới về bỏ tù nhà báo, xếp hạng khoảng thứ 7 trên thế giới.
Trong báo cáo CPJ 2023, Việt Nam được ghi nhận đứng thứ 5 thế giới về số nhà báo bị giam (với ~19 người), chỉ sau các nước như Trung Quốc, Myanmar, Belarus và Nga.
RSF cũng ghi nhận Việt Nam nằm trong top 10 quốc gia có số nhà báo bị giam nhiềunhất thế giới theo số liệu tổng hợp báo cáo của họ.
Về Tự do Internet, Báo cáo “Freedom on the Net” cho Việt Nam điểm rất thấp (~22/100), đánh giá là “Không có tự do Internet”, tức là tự do ngôn luận trên mạng cũng bị kiểm soát và hạn chế lớn. Nhiều người bị phạt tiền, bị bắt chỉ vì bày tỏ quan điểm chính trị, chỉ trích các chính sách của nhà nước trên mạng xã hội.
Về tự do tôn giáo, Việt Nam 2 lần bị Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ thôngqua Báo cáo Tự do Tôn giáo Quốc tế hằng năm xếp vào danh sách CPC “Country of Particular Concern” (Danh sách các quốc gia cần đặc biệt quan tâm), đó là năm 2005–2006 do vi phạm nghiêm trọng tự do tôn giáo.
Đến năm 2006, Việt Nam được gỡ khỏi danh sách CPC sau khi chính phủ Việt Nam cam kết cải thiện tự do tôn giáo và trả tự do cho một số tù nhân liên quan đến hoạt động tôn giáo.
Từ 2006 đến nay, Bộ Ngoại giao Mỹ không đưa Việt Nam trở lại CPC trong các báo cáo chính thức.
Tuy nhiên, Ủy ban Tự do Tôn giáo Quốc tế Hoa Kỳ (USCIRF) — một cơ quan tư vấn độc lập — liên tục đề xuất hoặc khuyến nghị Việt Nam nên được xếp lại vào CPC trong nhiều báo cáo hằng năm kể từ 2002 đến nay, nhưng điều này chỉ là khuyến nghị, không phải quyết định chính thức của Bộ Ngoại giao.
Những năm gần đây, Việt Nam nhiều lần bị đưa vào danh sách Special Watch List (SWL) tức là danh sách của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ dành cho các nước vi phạm nghiêm trọng nhưng chưa đủ mức để xếp vào CPC.
Vì Bộ Ngoại giao Mỹ cập nhật danh sách này theo báo cáo hàng năm, nên tính tới các báo cáo hiện có, Việt Nam đã nằm trong Special Watch List ít nhất từ 2022 đến 2024.
Về tù nhân lương tâm, hiện nay không có con số “chính thức” từ chính phủ Việt Nam về số tù nhân chính trị hay tù nhân lương tâm bị giam giữ vì những hoạt động ôn hoà (như bày tỏ quan điểm về nhân quyền, tôn giáo…), nhưng nhiều tổ chức nhân quyền quốc tế và các nhóm theo dõi độc lập đã đưa ra ước tính dựa trên danh sách các trường hợp quan sát được.
Theo tổ chức Defend the Defenders (tính đến cuối năm 2023): Việt Nam đang giam giữ ít nhất ~258 tù nhân lương tâm (prisoners of conscience) trong nhà tù hoặc các hình thức giam giữ tương tự.
Theo tổ chức Human Rights Watch (tháng 1/2026): Có ít nhất hơn 160 tù nhân chính trị bị giam giữ chỉ vì thực thi các quyền căn bản.
Như vậy, con số ước tính dao động khoảng 160–260 người, tuỳ theo tiêu chí tính và nguồn dữ liệu.
Đàn áp xuyên quốc gia
Không chỉ trong nước, bàn tay của đảng và nhà nước CSVN còn vươn ra bên ngoài, tìm cách đàn áp các tiếng nói bất đồng chính kiến theo nhiều cách khác nhau. Nếu người Việt đã đào thoát ra bên ngoài nhưng lại sinh sống tại các quốc gia láng giềng như Lào, Campuchia, Thái Lan…trong thời gian tìm đường sang tỵ nạn ở quốc gia thứ ba thì có thể nói sự an toàn và cả sinh mạng của họ không có gì là bảo đảm. Nhà nước CSVN có thể đưa công an sang xách nhiễu, khủng bố tinh thần họ, có thể phối hợp với cảnh sát sở tại để bắt họ đưa về nước với những lý do khác nhau, thậm chí có thể bắt cóc họ. Một vài ví dụ:
Nhà báo, blogger Trương Duy Nhất: bị bắt cóc ở Thái Lan vào tháng 1/2019 trong khi xin tị nạn, sau đó được đưa về Việt Nam qua Lào bởi các lực lượng an ninh. Kết quả sau đó ông bị kết án 10 năm tù với cáo buộc gian lận tài chính (một cáo buộc bị các tổ chức nhân quyền quốc tế coi là bôi nhọ để che giấu hành vi chính trị).
Blogger Đường Văn Thái/Thái Văn Đường bị bắt cóc ở ngoại ô Bangkok, Thái Lan vào ngày 13/4/2023, khi đang sống với tư cách tị nạn được UNHCR công nhận. Tổ chức Human Rights Watch mô tả vụ việc là bắt cóc do các đặc vụ chính phủ Việt Nam thực hiện trên đất Thái. Kết quả: Sau đó ông xuất hiện trong trại giam ở Việt Nam và bị tuyên án 12 năm tù vì “tuyên truyền chống nhà nước”.
Y Quynh Bdap, nhà hoạt động bảo vệ quyền tôn giáo và dân tộc thiểu số người Ê-đê được UNHCR công nhận là người tị nạn tại Thái Lan từ năm 2018. Chính phủ Thái Lan bị cáo buộc tiếp tay cho Việt Nam khi bắt giữ và tiến hành thủ tục dẫn độ Y Quynh Bdap, dù là người tị nạn và có tài liệu chứng nhận, theo yêu cầu của nhà cầm quyền Việt Nam về tội “khủng bố” (liên quan các vụ bạo lực ở Đắk Lắk 2023) — mà cộng đồng quốc tế cho là bịa đặt để trấn áp hoạt động nhân quyền ôn hòa. Kết quả: Tháng 28/11/2025, anh chính thức bị dẫn độ về Việt Nam và sau đó xuất hiện trong một “video nhận tội”, nhiều khả năng là do bị cưỡng ép.
Đây là những trường hợp mới nhất bị cộng đồng quốc tế gọi là “transnational repression” (đàn áp xuyên biên giới).
Ngoài ra, thêm một trường hợp chưa được thông tin rộng rãi là Chu Tuấn Anh, chuyên gia quy hoạch đô thị, thành viên Tập Hợp Dân chủ Đa Nguyên, hiện sống và làm việc tại Lào, đã bị cảnh sát Lào phối hợp với nhà cầm quyền Việt Nam bắt đưa về nước ngày 25/1 vừa qua.
Những cáo buộc và lo ngại rộng hơn về transnational repression
Ngoài các trường hợp cụ thể, Human Rights Watch và các tổ chức nhân quyền lớn đã cảnh báo rằng:
- Có nhiều chiến dịch của cơ quan an ninh Việt Nam phối hợp với Thái Lan để theo dõi, bắt giữ hoặc gây áp lực lên người Việt sống trong cộng đồng tị nạn ở Bangkok và khu vực.
- Nhiều người, trong đó có người Thượng ở Tây nguyên, Hmong, và những nhà hoạt động khác, bị giam bởi cảnh sát Thái hoặc bị dẫn độ theo yêu cầu của Việt Nam.
Điều này dẫn tới kết luận rằng chính quyền Việt Nam đã sử dụng cả hệ thống ngoại giao và lực lượng an ninh nước ngoài để đàn áp các nhà hoạt động ở hải ngoại, chứ không chỉ trong biên giới Việt Nam.
Khởi tố các công dân Việt sống ở nước ngoài
Đối với các công dân Việt có quốc tịch nước ngoài, đang sống tại các quốc gia dân chủ giàu mạnh như Hoa Kỳ, các nước châu Âu, nhà nước CSVN không thể gây sức ép lên các quốc gia này cũng không dám manh động bắt cóc (sau scandal Trịnh Xuân Thanh, một quan chức tham nhũng đang xin tỵ nạn tại Đức bị một nhóm mật vụ Việt Nam bắt cóc tại Berlin vào ngày 23/7/2017, trước khi bị đưa về nước qua đường Slovakia, khiến quan hệ giữa Đức – Việt Nam căng thẳng mất mấy năm). Nhà nước CSVN sử dụng cách khác.
Trong những năm gần đây nhà nước CSVN đã khởi tố và xét xử nhiều công dân Việt Nam sống ở nước ngoài, đặc biệt là trong các cộng đồng tị nạn, lưu vong hay hoạt động chính trị đối lập, bằng những cáo buộc liên quan tới “phản động”, “chống nhà nước” — ngay cả khi họ không ở trên lãnh thổ Việt Nam. Điều này thường được thực hiện bằng việc tiến hành xét xử vắng mặt (in absentia) và phát lệnh truy nã quốc tế hoặc yêu cầu dẫn độ, và bị nhiều nhà quan sát và tổ chức nhân quyền xem là một hình thức đàn áp chính trị xuyên biên giới.
Một vài trường hợp tiêu biểu:
Nguyễn Văn Đài, luật sư, cựu tù nhân lương tâm, sống ở Đức sau khi rời Việt Nam.
Ngày 30/12/2025 Tòa án Hà Nội kết án vắng mặt ông Đài 17 năm tù vì tội “Làm, tàng trữ, phát tán, tuyên truyền thông tin, tài liệu nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”(theo điều 117 Bộ Luật Hình sự) — cáo buộc cho rằng ông sử dụng nhiều tài khoản, trang mạng để đăng tải thông tin “chống lại Nhà nước”. Ông không bị bắt tại Đức, nhưng có lệnh truy nã quốc tế, và Tòa vẫn tiến hành xét xử vắng mặt trong nước.
Lê Trung Khoa, nhà báo hoạt động tại Đức, chủ trang thoibao.de Cùng với Nguyễn Văn Đài, Lê Trung Khoa cũng bị khởi tố và kết án 17 năm tù vì các hoạt động bị cho là “chống Nhà nước”. Tòa án cũng xét xử vắng mặt và phát lệnh truy nã chờ dẫn độ (hợp tác quốc tế).
TS Nguyễn Đình Thắng, người sáng lập các tổ chức nhân quyền phi lợi nhuận ở nước ngoài (ví dụ Boat People SOS), sống lâu năm tại Mỹ. Ngày 16/1/2026, hàng loạt tờ báo trong nước đồng loạt đưa tin rằng Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Đăk Lăk vừa ra quyết định điều tra, khởi tố, lệnh bắt tạm giam ông với cáo buộc “khủng bố” liên quan tới vụ bạo lực ở Đắk Lắk (2023) theo Bộ luật Hình sự (Điều 299). Việc đưa tin mập mờ khiến nhiều người tưởng TS Nguyễn Đình Thắng đã bị bắt giam, thực tế ông Thắng vẫn đang ở Mỹ.
Đây là một trong những vụ gây tranh cãi quốc tế vì cáo buộc chính trị, và một số tổ chức nước ngoài coi các cáo buộc này là nhằm áp lực lên các hoạt động nhân quyền.
Tại sao Việt Nam lại khởi tố các công dân ở nước ngoài?
Các lý do thường được chính quyền Việt Nam nêu ra trong các cáo buộc và bản án bao gồm:
1. Quốc sách bảo vệ an ninh quốc gia
Chính quyền mô tả các hoạt động chính trị của những người này là “chống Nhà nước”, “phản động” hay “phá hoại an ninh quốc gia” — những cáo buộc được ghi trong Bộ luật Hình sự (ví dụ Điều 117).
2. Kiểm soát tiếng nói bất đồng
Việc xét xử hay truy tố ra tòa trong nước nhằm ngăn chặn ảnh hưởng chính trị từ nước ngoài, đặc biệt nếu đó là người mà hoạt động được biết đến rộng rãi trong ngoài nước, hoặc bài viết có lượt xem lớn và có thể thu hút người ủng hộ trong nước.
3. Tạo rào cản pháp lý cho các nhân vật này ở hải ngoại
Lệnh truy nã hay cáo buộc hình sự có thể được dùng để áp lực các nước khác hợp tác dẫn độ hoặc gây khó khăn cho họ khi di chuyển quốc tế. (Ở một số vụ, chính quyền từng thúc giục các nước đối tác hỗ trợ dẫn độ.)
4. Thông điệp răn đe và kiểm soát dư luận
Việc đưa ra các bản án nặng — kể cả trong trường hợp xét xử vắng mặt — có mục đích răn đe những người khác đang hoạt động chính trị, dù họ ở ngoài lãnh thổ Việt Nam.
Và cuối cùng, việc dán nhãn các tổ chức chính trị đối lập như Đảng Việt Tân, Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên hoặc một tổ chức xã hội dân sự như BPSOS là những tổ chức “khủng bố” và kết án vắng mặt một số khuôn mặt bất đồng chính kiến, nhà hoạt động sẽ khiến số đông người trong nước lo sợ và không dám dính líu gì đến các tổ chức, cá nhân này nữa. Như vậy nhà nước CSVN đã ngăn chặn, cắt đứt được ảnh hưởng hay mối liên hệ của họ với người trong nước. Trong khi đó đối với những thành viên nào của các tổ chức này đang sống trong nước thì càng dễ bị bắt, bị kết án tù. Chẳng hạn chỉ trong vòng 2 năm trở lại đây đã có ít nhất 3 thành viên của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên bị bắt giam là Trần Khắc Đức, Quách Gia Khang, Nguyễn Duy Niệm.
“Kỷ nguyên mới” của ông TBT Tô Lâm, có khả năng cao vẫn là “mở với bên ngoài – khép chặt bên trong”
Quan sát tình hình Việt Nam từ khi ông Tô Lâm lên làm Tổng Bí thư và mới đây, được đảng bầu chọn thêm một nhiệm kỳ thứ hai, nhiều nhà quan sát, bình luận trong và ngoài nước đều có chung một nhận định rằng chính sách của nhà nước CSVN sẽ không thay đổi gì nhiều, cả về đối nội lẫn đối ngoại. Nếu đối ngoại, Việt Nam tiếp tục mở cửa – thực dụng – hợp tác – đa phương – ngoại giao kinh tế vì lợi ích quốc gia, không phụ thuộc vào mô hình chính trị của từng nước, thì đối nội không có dấu hiệu nới lỏng – khả năng còn siết chặt hơn. Về thể chế: Không có dấu hiệu đa nguyên, đa đảng, tự do báo chí, tư pháp độc lập, xã hội dân sự độc lập. Nghĩa là không có cải cách thể chế chính trị thực chất. Về an ninh – kiểm soát, có xu hướng rõ ràng: Luật an ninh và không gian mạng ngày càng chặt; Điều 117, 331, 109… tiếp tục được dùng; kiểm soát mạng xã hội, báo chí, hội nhóm, tôn giáo độc lập, xã hội dân sự…
Đây là mô hình thực tế: “Mở ngoài – đóng trong”. Hay có thể ví von: “Singapore hóa về kinh tế, Trung Quốc hóa về chính trị” (nhưng không có nhà nước pháp quyền kiểu Singapore)
Và trong một mô hình như vậy thì việc đàn áp trong nước và đàn áp xuyên quốc gia chắc chắn vẫn sẽ tiếp tục, bất chấp những lời hứa hẹn có cánh về một “kỷ nguyên mới” và những viễn ảnh đẹp đẽ về tăng trưởng, giàu mạnh hơn mà nhà nước CSVN đang vẽ ra cho người dân.
Nhật Hiên