Lời giới thiệu của Viet Ecology Press
KS Phạm Phan Long khám phá sông Hậu đã bị xóa mờ, thậm chí xóa bỏ trên các bản đồ của Mekong River Commission (MRC), đã viết và gởi thư báo cáo và yêu cầu MRC vẽ cả hai nhánh sông Mekong rõ ràng như nhau, cùng có mặt trên tất cả các bản đồ của họ; đến nay vẫn chưa được trả lời; do đó tác giả viết thêm tài liệu này gửi cho đại diện các nước trong MRC Joint Committee khuyến cáo họ đặt Mekong River Secretariat trước trách nhiệm giải thích và giải quyết sự việc này.
Lời giới thiệu của KS Nguyễn Đức Toản
Đây là một cảnh báo nghiêm túc và rất đáng suy ngẫm về tính chính xác khoa học và trung lập địa lý trong các sản phẩm bản đồ – dữ liệu của Mekong River Commission. Việc Sông Hậu (Bassac) – một nhánh phân lưu mang gần 50% lưu lượng, đóng vai trò then chốt về phù sa, đa dạng sinh học và chống xâm nhập mặn – bị làm mờ hoặc “biến mất” trên nhiều bản đồ gần đây không còn là lỗi kỹ thuật thuần túy, mà đã chạm đến chuẩn mực khoa học và trách nhiệm thể chế.
Việc đối chiếu chặt chẽ giữa bản đồ, trạm quan trắc và dữ liệu thủy văn đã cho thấy sự thiếu nhất quán trong biểu đạt không gian. Trong bối cảnh ĐBSCL chịu sức ép lớn từ biến đổi khí hậu và quy hoạch thượng nguồn, việc “im lặng hóa” một dòng sông là điều không thể xem nhẹ. Đây là lời nhắc rõ ràng rằng: minh bạch dữ liệu không gian chính là nền tảng của quản trị bền vững.
Nếu không lên tiếng kịp thời, việc “xóa mờ trên bản đồ” rất dễ dẫn đến xóa mờ trong chính sách và đầu tư. Đây là lời nhắc mạnh mẽ rằng: bản đồ không trung lập; nó định hình nhận thức, và nhận thức sẽ định hình số phận dòng sông.
Ủy hội sông Mekong (MRC), là cơ quan liên chính phủ điều phối quản lý bền vững giữa Campuchia, Lào, Thái Lan và Việt Nam. MRC là tổ chức quốc tế cần thiết để quản lý bền vững lưu vực hạ lưu sông Mekong.
Sông Mekong – hay Sông Tiền ở Việt Nam – và con sông sinh đôi với nó, sông Bassac, được gọi là Sông Hậu là hai tuyến đường thủy quan trọng xuyên qua Đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL). Chúng phân nhánh gần Phnom Penh, Campuchia, chảy qua Việt Nam và đổ ra biển. Hai nhánh sông có cùng chung cách vận hành về thủy văn và ngang nhau về lưu lượng. Theo truyền thống thường xuất hiện cạnh nhau trên mọi bản đồ Đồng bằng Sông Cửu Long, và các bản đồ của MRC. Tuy nhiên, gần đây, trước sự ngạc nhiên của các nhà quan sát nhạy bén về sông Mekong, sông Bassac-Sông Hậu đã bị xóa mờ và thậm chí còn bị xóa mất hẳn trên các bản đồ MRC thường xuyên cập nhật trong các trang mạng trực tuyến.
Hình 1: Ủy hội sông Mekong Hình 2: Vị trí đo từ xa trong LMB
Hình 1: Trang mạng hiện tại của MRC cho thấy sông Mekong – Sông Tiền và năm nhánh nhỏ của nó được vẽ bằng màu xanh đậm ở phía trước, trong khi sông Bassac-Sông Hậu, một nhánh chính của sông Mekong có màu xám nhạt ở hậu cảnh khiến các trạm quan trắc sông Kok Khel và sông Tân Châu xem như bị mắc cạn trên đất liền.
Hình 2: Sông Bassac (Sông Hậu) bị xóa đi, khiến bốn trạm quan trắc thủy văn: Phụng Hiệp, Đại Ngải và Vị Thanh xem như nằm trơ trên đất liền.
Sứ mạng kỳ diệu của Sông Hậu
Sông Hậu là mạch máu mang lại nguồn sống và sứ mạng bảo vệ ĐBSCL, dòng sông này mang ~48% lượng nước hàng năm của sông Mekong, so với Sông Tiền ~52%. Bác sĩ Ngô Thế Vinh, tác giả của cuốn sách Mekong – the Occluding River chỉ ra rằng Sông Hậu có rất nhiều loài cá, nhờ có dòng chảy chậm nên năng suất và sản lượng cá đánh bắt được nhiều hơn sông Tiền. Mặc dù các nghiên cứu cụ thể cho sông Tiền còn hạn chế, nhưng tai sông Cổ Chiên, một nhánh chính của sông Tiền đã được ghi nhận có 133 loài cá. Để so sánh, sông Hậu có 176 loài.
Việc phân phối trầm tích giữa hai dòng sông cho thấy có sự khác biệt lớn theo mùa: Trong mùa lũ khi có ~80–90% trầm tích chuyển về hàng năm, một phần lớn khoảng 61–81% lượng trầm tích này chảy vào sông Hậu nhờ Sông Vàm Nao chuyển từ Sông Tiền sang sông Hậu. Chính vì thế sông Hậu giữ vai trò quan trọng hơn trong sứ mạng cung cấp trầm tích cho đồng bằng phía tây trong thời kỳ dòng chảy cao.
Tiến sĩ Lê Anh Tuấn của Đại học Cần Thơ, Việt Nam đã chỉ ra từ Quy hoạch tổng thể Đồng bằng sông Cửu Long rằng vai trò của sông Hậu rất quan trọng đối với ĐBSCL trong mùa khô – khi xâm nhập mặn đạt đỉnh – sông Hậu, lúc đó mặc dù chỉ truyền 46% dòng chảy của sông Mê Kông nhưng tập trung chảy qua hai nhánh ra biển của nên động năng chống thủy triều vượt trội hơn sông Tiền vì chia thành năm cửa ra biển nên động năng giảm sút. Do đó, sông Hậu có ý nghĩa tối quan trọng trong việc giảm thiểu độ mặn.
Sông Hậu và vùng ngập lụt của nó (Tứ giác Long Xuyên) tạo thành một hệ thống mở với khả năng kết nối vượt trội với Vịnh Thái Lan thông qua các con sông tự nhiên rộng lớn và các kênh đào kỹ thuật. Điều này cho phép sông Hậu:
- Điều tiết lũ lụt hiệu quả hơn trong mùa mưa,
- Lưu trữ và cung cấp nước ngọt nhiều hơn trong mùa khô,
- Bảo vệ mạnh mẽ hơn chống lại sự xâm nhập của nước mặn.
Ngược lại, sông Tiền và vùng trũng Đồng Tháp Mười khép kín hơn do các rào cản địa hình tự nhiên và hệ thống đê khép kín trải rộng. Điều này dẫn đến kết nối biển kém hơn, lưu trữ và phân phối nước ngọt kém hiệu quả hơn và khả năng bảo vệ yếu hơn chống lại sự xâm nhập mặn.
Xem xét tất cả các thông tin trên và danh sách các vùng đất ngập lớn và các Khu dự trữ sinh quyển được UNESCO công nhận phụ thuộc vào sông Hậu (Đính kèm 2), MRC nên dành sự nổi bật không kém cho Hậu trong tất cả các báo cáo thủy văn và địa lý.
MRC đã tạo ra 600 báo cáo trong Cổng thông tin Lũ lụt và Hạn hán của MRC, từ ngày 6 tháng 7 năm 2009 đến giữa tháng 8 năm 2024, liên tục lập bản đồ cả hai kênh và kênh phụ ra biển nổi bật ở phía trước. Bắt đầu với một số báo cáo từ ngày 26 tháng 8 năm 2024 trở đi (ảnh hưởng đến hàng chục mục gần đây), chi tiết Bassac đã bị xoá mờ hoặc xóa hoàn toàn trong một số bản đồ.
Sự mâu thuẫn và thiếu sót làm dấy lên những lo ngại chính đáng về độ chính xác về địa lý và khoa học trong việc thiết lập bản đồ cho hệ thống nhánh kép của đồng bằng. Tầm quan trọng như nhau của hai nhánh nhấn mạnh sự cần thiết phải trình bày nhất quán và cân bằng trong các nghiên cứu thủy văn và môi trường của Đồng bằng sông Cửu Long. MRC nên xem xét tầm quan trọng của cả hai kênh sông, thừa nhận tầm quan trọng của chúng và hiển thị sông Bassac-Sông Hậu và sông Mekong-Sông Tiền cùng nhau trong tất cả các bản đồ sông Mekong của MRC.
Phạm Phan Long
Tháng Một 2026
*Phạm Phan Long là nguyên Chủ tịch Quỹ Sinh thái Việt, một kỹ sư và nhà nghiên cứu chuyên nghiệp về các giải pháp năng lượng và bảo vệ môi trường sông Mê Kông.
Lời cảm ơn: Tác giả trân trọng ghi nhận những hiểu biết và đóng góp quý báu của Bác sĩ Ngô Thế Vinh và Tiến sĩ Lê Anh Tuấn, đã nâng cao chất lượng và chiều sâu của tài liệu này.
Danh sách tệp đính kèm
ĐÍNH KÈM 1: Bản in màn hình của bản đồ Đồng bằng sông Cửu Long và nơi sông Bassac/Hậu bị mất.
ĐÍNH KÈM 2: Danh sách các vùng đất ngập nước và khu bảo tồn được UNESCO công nhận phụ thuộc vào sông Hậu.
ĐÍNH KÈM 1
Bản in màn hình của bản đồ Đồng bằng sông Cửu Long và nơi mất tích sông Bassac/Hậu.
Trong khi các báo cáo của MRC tham khảo một cách đáng tin cậy các trạm Bassac trong văn bản và bảng (ví dụ: Phnom Penh (Bassac), Koh Khel, Chau Doc), mô tả trực quan cho hệ thống sông khác nhau ngay cả trong cùng một tài liệu. Một ví dụ rõ ràng là Báo cáo tình hình mùa khô hàng tuần từ ngày 11–17 tháng 11 năm 2025 (Xem tệp đính kèm)
- Hình 4 (Phân bố lượng mưa tích lũy hàng tuần) và Hình 12 (Dự báo lượng mưa tích lũy) cho thấy dòng chính sông Mekong là một đường màu xanh đậm nổi bật qua đồng bằng. Nhánh Bassac có mặt nhưng được hiển thị một cách tinh tế — sự khác biệt của nó so với Phnom Penh dường như ít được nhấn mạnh hơn (đường mỏng hơn, trọng lượng thị giác thấp hơn) so với kênh chính, có khả năng giảm bớt vai trò của nó trong bối cảnh bóng râm tập trung vào lượng mưa.
- Ngược lại, Hình 5 (Các trạm chính dọc theo LMB để dự báo lũ lụt sông) mô tả đầy đủ và tỷ lệ hơn Bassac: một sự phân chia rõ ràng gần Phnom Penh, các đường riêng biệt có thể so sánh với tầm nhìn của sông Tiền, và các trạm quan trắc được kết nối dọc theo các kênh liên tục. Không có trạm nào bị cô lập và Bassac được đối xử bình đẳng.
Sự khác biệt nội bộ như vậy – sự giảm trọng tâm tinh tế trong bản đồ lượng mưa so với chi tiết cân bằng trong bản đồ nhà ga – làm nổi bật sự thiếu tiêu chuẩn hóa.
Ủy hội sông Mekong
Báo cáo tình hình mùa khô hàng tuần ở hạ lưu sông Mê Kông từ ngày 11 – 17 tháng 11 năm 2025.
Biểu đồ 4: Phân bố lượng mưa hàng tuần trên LMB trong giai đoạn 11 – 17/11/2025
Báo cáo tình hình mùa khô hàng tuần ở hạ lưu sông Mê Kông từ ngày 11 – 17 tháng 11 năm 2025.
Biểu đồ 12: Dự báo lượng mưa lũy kế từ CHIRP-GFS (18 – 24/11/2025
Trang 38
Ủy hội sông Mekong
Báo cáo tình hình mùa khô hàng tuần ở hạ lưu sông Mê Kông từ ngày 11 – 17 tháng 11 năm 2025.
Hình 5: Các trạm chính dọc theo LMB để dự báo sông
Trang 31
Ủy hội sông Mekong
Báo cáo tình hình mùa khô hàng tuần ở hạ lưu sông Mê Kông từ ngày 06 – 12 tháng 8 năm 2024.
Báo cáo của MRC vào ngày 12 tháng 8 năm 2024 là báo cáo cuối cùng cho thấy sông Bassac-Sông Hậu.
Ủy hội sông Mekong
Báo cáo tình hình mùa khô hàng tuần ở hạ lưu sông Mê Kông từ ngày 20 – 26 tháng 8 năm 2024
Báo cáo của MRC ngày 26 tháng 8 năm 2024 là báo cáo đầu tiên không cho thấy sông Bassac-Sông Hậu.
Xả thải mùa khô tại cửa sông Mekong
https://www.mekongdeltaplan.com/storage/files/files/mekong-delta-plan.pdf?1
Hình 7-6 Dòng chảy cao nhất là từ hai nhánh của sông Hậu
ĐÍNH KÈM 2
Danh sách các vùng đất ngập nước chính và Trữ lượng được UNESCO công nhận phụ thuộc vào Sông Hậu
Địa điểm Ramsar (Vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế)
Đây là những vùng đất ngập nước được quốc tế công nhận, thường được hỗ trợ bởi dòng chảy của sông Hậu:
- Vườn quốc gia U Minh Thượng (tỉnh Kiên Giang)Một khu Ramsar (được chỉ định năm 2016) có một trong những khu rừng đầm lầy than bùn lớn cuối cùng của Việt Nam, rừng tràm, đồng cỏ ngập lụt theo mùa và kênh rạch. Nó phụ thuộc vào sông Hậu để cung cấp nước ngọt và động lực lũ lụt.
- Diện tích: ~21.800 ha
- Đặc điểm chính: Đa dạng sinh học phong phú (hơn 243 loài thực vật, 187 loài chim, động vật có vú quý hiếm như rái cá mũi lông). Được công nhận là vùng đất ngập nước ưu tiên cao ở Đồng bằng sông Cửu Long.
- Khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen (tỉnh Long An)Một khu Ramsar (chỉ định năm 2015) ở khu vực Đồng Tháp Mười (Đồng bằng lau sậy), với đồng cỏ ngập lụt theo mùa, rừng tràm ven sông và đầm lầy trống. Nó được hưởng lợi từ tràn sông Hậu và kết nối.
- Diện tích: ~5.030 ha
- Các tính năng chính: Hỗ trợ hệ động thực vật đa dạng (156 loài thực vật) và động vật (149 động vật có xương sống), bao gồm cả các loài quý hiếm.
- Vườn quốc gia Tràm Chim (tỉnh Đồng Tháp)Một khu Ramsar (được chỉ định năm 2012, thứ 2.000 trên toàn cầu) ở Đồng bằng lau sậy, với đồng cỏ ngập lụt, rừng tràm và cộng đồng sen. Nó nhận được lũ lụt theo mùa từ các hệ thống sông Mekong/Hậu.
- Diện tích: ~7.313 ha
- Các tính năng chính: Nổi tiếng với sếu Sarus và hơn 230 loài chim.
Khu dự trữ sinh quyển được UNESCO công nhận
Các khu vực được UNESCO chỉ định này bao gồm các vùng đất ngập nước chịu ảnh hưởng của sông Hậu:
- Khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang (tỉnh Kiên Giang)Được chỉ định vào năm 2006, khu bảo tồn rộng lớn này bao gồm rừng ngập mặn ven biển, vùng đất ngập nước tràm và đầm lầy than bùn. Các phần có liên quan đến dòng chảy hạ lưu sông Hậu và ảnh hưởng của thủy triều.
- Đặc điểm chính: Hệ sinh thái đa dạng (rừng ngập mặn, cỏ biển, bãi triều) và đa dạng sinh học cao.
- Khu dự trữ sinh quyển Mũi Cà Mau, được thành lập vào năm 2009, có diện tích 371.506 ha tại tỉnh Cà Mau, Việt Nam, với vùng lõi rộng 17.329 ha bao gồm Vườn quốc gia Mũi Cà Mau và U Minh Hạ. Nó bảo vệ các hệ sinh thái đa dạng – rừng ngập mặn, rừng tràm than bùn và môi trường sống biển – chứa 239 loài thực vật, 36 loài động vật có vú (nhiều loài có nguy cơ tuyệt chủng) và 208 loài chim, cùng với các quần thể di cư có giá trị.
Các vùng đất ngập nước đáng chú ý khác phụ thuộc vào sông Hậu
- Rừng tràm Trà Sư (tỉnh An Giang)Một vùng đất ngập nước tràm và khu bảo tồn chim được bảo vệ dọc theo sông Hậu, với các khu rừng ngập lụt và kênh rạch dựa vào lũ lụt của sông để gây ngập lụt theo mùa.
- Khu bảo tồn thiên nhiên Lũng Ngọc Hoàng (tỉnh Hậu Giang)Một khu bảo tồn đồng cỏ và đất ngập nước dọc theo sông Hậu, hỗ trợ các loài cá, chim và thực vật đa dạng thông qua thủy văn được nuôi bằng sông.
Những địa điểm này làm nổi bật vai trò quan trọng của sông Hậu trong việc duy trì các vùng đất ngập nước ngọt, ngăn chặn xâm nhập mặn và hỗ trợ đa dạng sinh học ở Đồng bằng sông Cửu Long. Nhiều người phải đối mặt với các mối đe dọa từ đê điều, biến đổi khí hậu và đập thượng nguồn, khiến việc bảo tồn chúng trở nên quan trọng.
Thư chuyển giao
Đề tài: Yêu cầu mô tả nhất quán và chính xác về sông Bassac (Sông Hậu)
Tháng Một 2026
Kính gửi: Các thành viên của Ủy ban hỗn hợp sông Mekong
Kính thưa quý vị,
Tôi trân trọng xin chuyển tài liệu đính kèm để mong được sự chú ý của quý vị đến một thay đổi gần đây, không thể giải thích được và dẫn đến sự mâu thuẫn trong cách Ủy hội sông Mekong trình bày sông Bassac (Sông Hậu) trên các bản đồ và báo cáo khác nhau.
Trong tài liệu đính kèm, tôi đã khảo cứu và mạn phép trình bày ý nghĩa thủy văn, sinh thái và môi trường của sông Bassac và so sánh với sông Mekong (Sông Tiền) để quý vị thận trọng cân nhắc tầm quan trọng của hai nhánh sông. Tôi trân trọng yêu cầu quý vị chỉ đạo MRC khôi phục lại cách mô tả đồ họa nhất quán của cả hai con sông — phản ánh tầm quan trọng như nhau — như tiêu chuẩn trong tất cả các báo cáo của MRC trước tháng 8 năm 2024.
Cảm ơn quý vị quan tâm đến vấn đề này.
Trân trọng
Phạm Phan Long, P.E.
Nguyên Chủ tịch, Quỹ Sinh thái Việt