Vì sao Hoa Kỳ không tìm cách quản trị Venezuela — mà chỉ tìm cách thiết lập một tiền lệ mà thế giới sẽ dần phải chấp nhận?
Lời dẫn — Kiểm soát mà không kiểm soát
Không có thành công chính trị nào trong thế kỷ XXI mà không đi kèm với mị dân. Đây không phải là một phán xét đạo đức, càng không phải một lời xúc phạm. Đó là một điều kiện cấu trúc. Mị dân ngày nay không còn là hô khẩu hiệu hay nịnh đám đông; nó là việc dựng nên một câu chuyện đủ đơn giản để che phủ một cơ chế đủ tàn bạo. Quyền lực hiện đại không tìm cách thuyết phục. Nó tìm cách làm cho tình thế trở nên chịu được. Nó không tìm cách chứng minh tính chính danh; nó tìm cách bình thường hóa sự hiện diện. Điều gì không thể biện minh thì phải được chịu đựng, và điều gì được chịu đựng đủ lâu sẽ không còn bị tranh cãi.
Kế hoạch này không phải là hiến pháp. Nó không phải là một dự án xã hội, cũng không phải là lời hứa tái thiết. Nó được thiết kế có chủ ý cho ngắn hạn — nhằm mua thời gian: một độ trễ, một khoảng thở, một cửa sổ ổn định tạm thời. Một giai đoạn thử nghiệm. Không phải để “cải cách” Venezuela, không phải để cứu rỗi hay tái sinh nó, mà để kiểm nghiệm một biến số quan trọng hơn nhiều: hệ thống quốc tế sẽ chịu đựng đến đâu khi xâm lược không còn được gọi là xâm lược, khi kiểm soát không còn được gọi là kiểm soát, và khi chủ quyền không bị xóa bỏ trên danh nghĩa mà bị tái cấu trúc trong thực tế.
Giai đoạn thử nghiệm không phải là chi tiết kỹ thuật. Nó chính là hình thức của toàn bộ thao tác. Nó cho phép hành động ẩn mình sau tính “tạm thời”. Nó cài đặt một thực tại mà không phải gánh lấy trọng lượng pháp lý và đạo đức của sự vĩnh viễn. Nó cho phép nói: đây không phải là chiếm đoạt mà là chuyển tiếp; không phải là bảo hộ mà là hỗ trợ; không phải là cắt xén chủ quyền mà là “tái tổ chức chủ quyền”. Cái tạm thời trở thành công cụ hiệu quả nhất của sự lâu dài chính vì nó từ chối tự xưng là lâu dài.
Những “lộ trình” đi kèm loại thao tác này không nhằm mô tả tương lai. Chúng mô tả một phương pháp. Chúng chiếm giữ các chức năng thực — an ninh, tài chính, năng lượng, thông tin — trong khi vẫn giữ nguyên mặt tiền quốc gia. Chúng tổ chức quản trị mà không tuyên bố quản trị. Chúng xây dựng quyền lực mà không phô bày chủ quyền. Kỷ luật được áp đặt trong khi diễn ngôn vẫn khẳng định: Venezuela vẫn là của người Venezuela.
Mục tiêu không phải là chiến thắng. Không phải tái thiết. Không phải đạo đức hóa. Mục tiêu là tiền lệ. Thiết lập một khả thể. Làm cho một ngưỡng mới trở nên chấp nhận được. Một quân cờ bị hy sinh không bao giờ thực sự “mất” nếu nó áp đặt được một ngữ pháp mà đối phương không lựa chọn. Một khi ngữ pháp đó được chấp nhận, bàn cờ không thể quay lại trạng thái cân bằng cũ. Thế giới điều chỉnh từ vựng của mình và gọi “chủ nghĩa hiện thực” cho điều mà hôm qua còn bị gọi là “xâm lược”.
Đó là quyền lực đương đại: không phải cai trị, mà là khiến cái không thể thú nhận trở nên có thể cai trị.
Venezuela như bãi thử: Bảo hộ không cai trị trong kỷ nguyên tiền lệ
Mở đầu — Chức năng của vùng xám
Quyền lực trong thế kỷ XXI không còn được thiết lập bằng chinh phục, cũng không còn bằng hệ tư tưởng. Nó được thiết lập bằng ngưỡng chịu đựng. Câu hỏi quyết định không còn là điều gì được tuyên bố, mà là điều gì được chịu đựng; không còn là điều gì được biện minh, mà là điều gì trở thành thường nhật. Thời đại của những cuộc chiến rõ ràng, chiến thắng dứt khoát và trật tự hậu chiến mạch lạc đã kết thúc. Thứ thay thế nó là một hình thức yên lặng hơn, mơ hồ hơn, nhưng hiệu quả hơn nhiều: kiểm soát không sở hữu, quản trị không tuyên bố, bảo hộ không xóa bỏ chủ quyền trên giấy tờ.
Venezuela nằm chính xác trong vùng xám đó.
Câu hỏi mà hầu hết quan sát viên đặt ra — Hoa Kỳ muốn gì ở Venezuela? — là câu hỏi sai. Nó giả định ý định nơi thực chất là phương pháp; giả định đích đến nơi thực chất là thử nghiệm; giả định ý thức hệ nơi thực chất là thủ tục. Câu hỏi đúng hơn là: Venezuela có thể hấp thụ loại tiền lệ nào mà không gây ra đổ vỡ hệ thống? Không phải vĩnh viễn. Không cần sạch sẽ. Chỉ cần đủ lâu để xem liệu nó có thể tồn tại hay không.
Đây không phải là dự án biến đổi. Đây là dự án đình hoãn. Mua thời gian.
I. Giai đoạn thử nghiệm như chiến lược
Mọi can thiệp hiện đại thành công đều thành công bằng cách từ chối tự định nghĩa. Hoa Kỳ không bước vào Venezuela để cai trị, tái thiết hay sáp nhập. Nó bước vào để thiết lập một trạng thái — có chủ ý là tạm thời, mơ hồ, và có thể đảo ngược trên danh nghĩa. Sự thiếu định nghĩa không phải là điểm yếu. Nó chính là cơ chế.
Giai đoạn thử nghiệm đồng thời thực hiện nhiều chức năng. Nó che giấu sự xâm nhập bằng cách phủ nhận tính vĩnh viễn. Nó tránh gánh nặng trách nhiệm chính thức. Nó biến phản kháng thành mệt mỏi thay vì nổi dậy. Trên hết, nó biến thời gian thành vũ khí. Một thử nghiệm không cần thành công. Nó chỉ cần kéo dài.
Những người đòi hỏi sự rõ ràng không hiểu vật lý của quyền lực đương đại. Rõ ràng làm sụp sóng. Mơ hồ giữ hệ thống trong trạng thái chồng chập. Venezuela không được thiết kế để kết tinh thành một bản sắc chính trị ổn định. Nó được thiết kế để bất định chính trị nhưng được tái cấu trúc chức năng.
Xâm lược không bị phủ nhận; nó được diễn đạt lại.
Chiếm đóng không được gọi tên; nó được phân kỳ.
Bảo hộ không được tuyên bố; nó được vận hành.
II. Bảo hộ không cai trị
Bảo hộ trong thế kỷ XXI không giống chủ nghĩa thực dân. Nó không cần thống đốc, cờ xí hay sắc lệnh. Nó cần kiểm soát giao diện, không phải biểu tượng.
Venezuela vẫn là Venezuela trong mọi hình thức nhìn thấy được. Quốc hội tồn tại. Thể chế tiếp tục. Diễn ngôn dân tộc không bị gián đoạn. Thứ thay đổi không phải là mặt tiền mà là kiến trúc phụ thuộc. Dòng năng lượng, thanh toán tài chính, hậu cần, phối hợp an ninh và quản lý kỹ thuật trở nên bị điều kiện hóa từ bên ngoài. Quyết định vẫn mang hình thức chủ quyền nhưng bị ràng buộc về cấu trúc.
Đây là quản trị bằng giao diện, không phải mệnh lệnh. Câu hỏi không còn là ai cai trị Venezuela mà là ai khiến Venezuela vận hành được. Khi sự phân biệt này được hiểu, tranh luận pháp lý trở nên thứ yếu. Chủ quyền có thể còn nguyên về biểu tượng trong khi rỗng về vận hành.
III. Tư nhân hóa giới hạn: 20% như hạt nhân không thể đảo ngược
Đề xuất tư nhân hóa 20% thường bị xem là nửa vời. Thực chất, đó là sự chính xác. Tư nhân hóa toàn phần sẽ kích hoạt phản kháng dân tộc chủ nghĩa và bất ổn khu vực. Không tư nhân hóa sẽ duy trì tê liệt. Tư nhân hóa giới hạn tạo ra các hạt nhân không thể đảo ngược trong hệ thống.
Các hạt nhân này neo vốn, áp chuẩn quản trị bên ngoài, tạo bất đối xứng hiệu suất và trở thành điểm nghẽn. Chúng đảm bảo rằng ngay cả khi quyền lực chính trị thay đổi, sự phụ thuộc chức năng vẫn tồn tại. Nền kinh tế vẫn mang diễn ngôn xã hội, biểu tượng quốc gia, nhưng vận hành theo logic lai.
Mục tiêu không phải sở hữu. Mục tiêu là khả năng gián đoạn.
IV. Kinh tế thị trường dưới lớp vỏ dân chủ–xã hội
Không có Venezuela tương lai nào có thể công khai phủ nhận di sản Chavez. Hai mươi lăm năm biểu tượng chính trị không biến mất dưới áp lực. Xóa bỏ nó sẽ cực đoan hóa phản kháng và làm mất tính chính danh của chuyển tiếp.
Hướng khả thi không phải là cú sốc tân tự do mà là kinh tế thị trường dưới kỷ luật dân chủ–xã hội. Các chương trình xã hội vẫn hiện diện. Phân phối vẫn là trung tâm diễn ngôn. Nhà nước vẫn giữ vai trò biểu tượng. Thứ thay đổi là logic bên dưới: điều kiện hóa thay cho quyền lợi, năng suất thay cho trung thành, trợ cấp như công cụ chứ không phải lời hứa.
Dân chúng không được nói rằng họ bước vào một mô hình mới. Họ được nói rằng mô hình cũ đang được sửa chữa. Đó là mị dân — không phải để lừa dối, mà để bôi trơn.
V. Dầu mỏ: Chủ quyền giữ nguyên, kiểm soát được tái phân bổ
Dầu mỏ không chỉ là của cải; nó là đòn bẩy. Lộ trình tránh sai lầm thô bạo của chuyển quyền sở hữu. PDVSA vẫn là doanh nghiệp nhà nước. Chủ quyền được khẳng định lớn tiếng. Lá cờ vẫn cắm.
Nhưng quản lý, đổi mới, an ninh và tiếp cận thị trường được dịch chuyển ra ngoài. Vai trò của công nghiệp dầu khí Mỹ được đóng khung như hiện đại hóa, không phải khai thác. Sửa hạ tầng, nâng công nghệ, chuẩn an toàn, kết nối chuỗi cung ứng toàn cầu thay thế kiểm soát quốc gia trong thực tế.
Đây không phải tư nhân hóa. Đây là thuê ngoài chức năng không lối thoát. Venezuela giữ tài sản; bên ngoài kiểm soát khả năng vận hành. Phụ thuộc được tạo ra mà không cần thú nhận.
VI. Ma túy, băng đảng và cái cớ đạo đức
Không can thiệp nào tồn tại nếu không có vỏ bọc đạo đức. Ở Venezuela, vỏ bọc đó là cuộc chiến chống ma túy và tội phạm có tổ chức. Đây không phải yếu tố phụ. Nó là nền tảng. Các băng đảng là chủ quyền song song. Loại bỏ chúng cho phép hiện diện an ninh, hợp pháp hóa phối hợp và triệt tiêu trung tâm quyền lực thay thế.
Chiến tranh ma túy có thành công hay không không quan trọng. Chức năng của nó là diễn ngôn. Kiểm soát trở thành vệ sinh. Bạo lực trở thành điều trị. Hiện diện trở thành bảo vệ.
VII. Venezuela cho người Venezuela
Yếu tố then chốt nhất là ngôn ngữ. Venezuela phải tiếp tục là Venezuela. Gương mặt quyền lực phải là người bản địa. Quyết định phải mang hình thức nội sinh. Từ vựng luôn tạm thời: chuyển tiếp, ổn định, hỗ trợ, thử nghiệm. Bầu cử được hứa hẹn, trì hoãn, điều chỉnh. Dân chủ trở thành chân trời chứ không phải sự kiện.
Dân chúng không được yêu cầu chấp nhận chiếm đóng. Họ được yêu cầu chấp nhận chờ đợi.
VIII. Kiểm soát mà không kiểm soát
Mỗi cải cách đều được thiết kế để không hoàn tất. Hoàn tất tạo trách nhiệm. Không hoàn tất tạo đòn bẩy. Không sáp nhập. Không bảo hộ chính thức. Không hiệp ước. Chỉ có một mạng phụ thuộc, mỗi mắt xích đều có thể biện hộ, không mắt xích nào có thể nhận trách nhiệm.
Hoa Kỳ không bước hẳn vào. Nó lơ lửng. Nghiêng. Điều kiện hóa. Một chân không thể vừa bước vào vừa bước ra. Đây không phải do dự. Đây là học thuyết.
IX. Tiền lệ, không phải Venezuela
Venezuela không phải mục tiêu. Tiền lệ mới là mục tiêu. Một quốc gia có thể bị quản trị hiệu quả mà không biến đổi pháp lý không? Chủ quyền có thể tồn tại về biểu tượng trong khi rỗng về vận hành không? Can thiệp có thể tự bình thường hóa mà không cần gọi tên không?
Nếu câu trả lời là có, dù chỉ tạm thời, ngữ pháp sẽ thay đổi.
X. Từ Học thuyết Monroe đến Phương pháp: Sự Tiến hóa Thầm lặng của Kiểm soát Bán cầu
Mọi nỗ lực nhằm hiểu lập trường của Hoa Kỳ đối với Venezuela mà không quay lại Học thuyết Monroe đều bỏ lỡ sự liên tục sâu xa đang vận hành bên dưới. Điều đã thay đổi không phải là tham vọng thống trị bán cầu, mà là hình thức của nó. Thế kỷ XIX cần tuyên bố. Thế kỷ XXI cần kín đáo.
Học thuyết Monroe, được công bố năm 1823, mang tính trực diện, thậm chí ngây thơ trong sự rõ ràng của nó. Nó tuyên bố Tây Bán Cầu là một không gian địa–chính trị khép kín, một vùng bị ngăn chặn khỏi sự can thiệp của châu Âu. Về sau, Hệ luận Roosevelt đã làm cứng hóa nguyên tắc này thành quyền hành động: Hoa Kỳ tự trao cho mình thẩm quyền can thiệp trực tiếp vào công việc nội bộ của các quốc gia láng giềng để duy trì trật tự, ổn định và lợi ích chiến lược của chính mình. Đó là sự thống trị có chữ ký — quyền lực được thực thi thông qua học thuyết, tuyên cáo, và niềm tin vào ưu thế không bị thách thức.
Thời đại đó đã chấm dứt. Không phải vì logic của vùng ảnh hưởng đã biến mất, mà vì học thuyết công khai giờ đây tạo ra gánh nặng. Quyền lực được tuyên bố mời gọi phản kháng, thách thức pháp lý, phản ứng liên minh và sự mệt mỏi trong nước. Hoa Kỳ hiện đại không cần phải tuyên bố một học thuyết để hành động trong khuôn khổ của nó. Nó không còn quản trị bằng các nguyên tắc được phát biểu trước, mà bằng những thủ tục được thử nghiệm trong thực tế.
Venezuela là nơi sự biến đổi này hiện ra rõ nét nhất.
Điều đang diễn ra không phải là sự hồi sinh của Monroe theo nghĩa cổ điển, mà là sự thủ tục hóa của Monroe. Kiểm soát không còn được khẳng định bằng những tuyên bố lớn về vận mệnh bán cầu, mà được thực thi thông qua mơ hồ, ngưỡng chịu đựng và những sắp đặt có thể đảo ngược. Ngôn ngữ loại trừ đã được thay thế bằng ngôn ngữ hỗ trợ. Diễn ngôn về chủ quyền được giữ lại chính là để làm rỗng nó ở cấp vận hành.
Theo nghĩa đó, “thời kỳ thử nghiệm” tại Venezuela vận hành như một Monroe hậu-học-thuyết. Nó không tuyên bố Mỹ Latinh là không gian của Hoa Kỳ. Nó chứng minh rằng không gian đó vẫn có thể được kiểm soát — âm thầm, từng bước, và không cần sở hữu chính thức. Hoa Kỳ không nói “bán cầu này là của chúng tôi”. Nó chỉ hành xử như thể một số can thiệp nhất định sẽ được chấp nhận, miễn là chúng được đóng khung như tạm thời, kỹ thuật và mang tính điều chỉnh.
Đây là lý do vì sao tính chất tạm thời của sắp đặt tại Venezuela không phải là điểm yếu, mà là sức mạnh cốt lõi. Học thuyết Monroe từng vạch một đường ranh và thách thức kẻ khác vượt qua. Phương pháp đương đại không vạch đường nào cả. Nó chờ xem mình có thể đi xa đến đâu mà không gây đứt gãy. Nếu Monroe mang tính tuyên bố, thì chiến lược này mang tính thử nghiệm. Nếu Monroe áp đặt, thì phương pháp này kiểm tra. Nếu Monroe gánh trách nhiệm, thì cách tiếp cận này cố ý né tránh trách nhiệm.
Kết quả là một hình thức thống trị bền vững hơn. Bằng cách từ chối gọi tên kiểm soát, Hoa Kỳ tránh được những gánh nặng từng đi kèm với đế quốc. Bằng cách từ chối tính vĩnh viễn, nó tránh trách nhiệm giải trình. Bằng cách từ chối ý thức hệ, nó tránh sự phản kháng được khung hóa bằng đạo đức. Venezuela không bị cai trị; nó bị điều kiện hóa. Các thể chế vẫn tồn tại, nhưng biên độ tự do của chúng bị thu hẹp. Chủ quyền vẫn sống sót ở cấp biểu tượng, trong khi quyền tự chủ vận hành bị ràng buộc dần dần.
Đây là Monroe đã bị tước bỏ tu từ và chuyển hóa thành kỹ thuật.
Sự đổi mới thực sự nằm ở đây: kiểm soát bán cầu không còn cần chinh phục, thậm chí không cần thay đổi chế độ. Nó chỉ cần khả năng định hình cái gì là khả thi. Ai được xuất khẩu dầu. Ai bảo hiểm vận chuyển. Ai thanh toán được giao dịch. Ai bảo đảm an ninh. Ai hứa hẹn công nhận. Những đòn bẩy này thay thế cho tuyên cáo. Sự phụ thuộc thay thế cho mệnh lệnh.
Nhìn theo cách đó, Venezuela không phải là điểm kết thúc. Nó là một phép hiệu chỉnh. Một phép thử xem liệu một cường quốc có thể tái lập kỷ luật khu vực mà không phải trả giá chính trị của sự thống trị công khai hay không. Nếu thử nghiệm này đứng vững — nếu sự tutelle vẫn được dung thứ, nếu lớp vỏ chủ quyền là đủ, nếu sự phản kháng bị phân mảnh thay vì kết tụ — thì bài học vượt xa Caracas. Nó báo hiệu rằng Tây Bán Cầu có thể một lần nữa được quản trị như một không gian của sự dung thứ bất đối xứng, không thông qua luật, mà thông qua tiền lệ.
Học thuyết Monroe từng nói với thế giới điều Hoa Kỳ sẽ không chấp nhận.
Tiền lệ Venezuela đặt ra một câu hỏi lặng lẽ hơn: thế giới sẽ chấp nhận điều gì bây giờ?
Và nếu câu trả lời là “điều này”, dù chỉ tạm thời, thì Monroe không còn cần được phát biểu.
Nó đã được hấp thụ vào phương pháp.
Kết luận — Mua thời gian trong một thế giới không có kết cục
Lộ trình này không hứa hẹn thành công. Nó hứa hẹn kéo dài. Trong một thế giới nơi kết cục dứt khoát quá đắt đỏ, kéo dài chính là chiến thắng. Venezuela không phải giải pháp. Nó là thử nghiệm. Một buổi diễn tập cho quản trị không quản trị.
Nếu tiền lệ đứng vững, câu hỏi không còn là liệu kiểu bảo hộ này có chính danh hay không — mà là nó sẽ được thử ở đâu tiếp theo.
Pierre Nguyễn
Jan 05, 2026