Ngày 29/1/2026, Việt Nam và Liên minh châu Âu (EU) chính thức nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện – mức cao nhất EU dành cho một quốc gia ASEAN.
Tuyên bố chung được ký tại Hà Nội đánh dấu một bước ngoặt lịch sử, mở ra hợp tác sâu rộng trên mọi lĩnh vực: từ chính trị–ngoại giao, kinh tế–thương mại–đầu tư, an ninh–quốc phòng, đến giáo dục–khoa học, biến đổi khí hậu, và đặc biệt là quản trị tốt, pháp quyền, nhân quyền và quyền lao động.
Sự kiện này không chỉ là một thành tựu ngoại giao, mà còn là cơ hội chiến lược để Việt Nam chuyển hóa cam kết quốc tế thành cải cách nội bộ thực chất.
Đặc biệt, Điều 48, 49 và 56 của Tuyên bố chung tạo ra nền tảng chính trị–pháp lý rõ ràng cho một tiến trình chuyển đổi chính trị hòa bình – điều mà nhiều thế hệ trí thức, doanh nhân và người dân Việt Nam trong và ngoài nước đã mong đợi từ lâu.
Pháp quyền thực chất đòi hỏi cấu trúc chính trị đa nguyên (Điều 48)
Điều 48 khẳng định: “Cả hai bên cam kết tôn trọng, bảo vệ, thực thi và thúc đẩy quyền con người theo các hiệp ước quốc tế mà các Quốc gia Thành viên EU và Việt Nam tham gia.”
Đây không phải là lời tuyên bố mang tính hình thức, mà là điều khoản có giá trị ràng buộc thông qua các khuôn khổ PCA và EVFTA.
Tuy nhiên, pháp quyền thực chất không thể tồn tại trong một hệ thống độc đảng tuyệt đối.
Một cấu trúc chính trị nơi một đảng vừa nắm quyền lãnh đạo chính trị, vừa chi phối lập pháp, hành pháp và tư pháp, không thể tạo ra cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả.
Muốn quyền con người trở thành hiện thực, Việt Nam cần:
– Tòa án độc lập;
– Phân quyền và đối trọng quyền lực;
– Hiến pháp bảo vệ quyền cơ bản của công dân.
Không có những trụ cột này, mọi cam kết nhân quyền chỉ dừng ở cấp độ ngoại giao.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy EU đã sử dụng “human rights clause” trong PCA với nhiều quốc gia, góp phần thúc đẩy cải cách tư pháp ở Tunisia và dẫn đến việc thả tù nhân chính trị tại Belarus.
Việt Nam hoàn toàn có thể vận dụng khuôn khổ này để xây dựng một nhà nước pháp quyền thực sự – nơi luật pháp đứng trên mọi quyền lực chính trị.
Hợp tác tư pháp quốc tế – cánh cửa cải cách hợp pháp (Điều 49)
Điều 49 mở ra hợp tác về Công ước La Haye 1993 và các chuẩn mực tư pháp quốc tế khác.
Đây là cơ hội để Việt Nam tiếp cận trực tiếp với kinh nghiệm của những nền tư pháp hàng đầu như Đức, Hà Lan, Pháp.
Thông qua đào tạo thẩm phán, trao đổi chuyên gia, và tư vấn lập pháp, Việt Nam có thể cải cách hệ thống pháp luật theo hướng độc lập và minh bạch hơn mà không thể bị coi là “can thiệp nội bộ”.
Một sáng kiến khả thi là thành lập Nhóm Công tác Tư pháp EU–Việt Nam thường trực dưới khuôn khổ PCA, họp định kỳ để đánh giá tiến độ cải cách và đưa ra khuyến nghị cụ thể.
Đây chính là con đường thay đổi từ bên trong, hợp pháp và bền vững.
Quyền lao động – hạt giống dân chủ đầu tiên (Điều 56)
Điều 56 nhấn mạnh quyền thành lập nghiệp đoàn độc lập của người lao động, phù hợp với Công ước 87 ILO mà Việt Nam đã phê chuẩn.
Đây không chỉ là quyền kinh tế, mà là biểu hiện ban đầu của quyền lập hội và quyền tổ chức chính trị.
Một xã hội nơi người lao động không được tự tổ chức thì không thể có dân chủ thực chất.
Nghiệp đoàn độc lập tạo ra không gian để công nhân học thương lượng, đại diện, trách nhiệm và đối thoại – những kỹ năng cốt lõi của công dân trong xã hội dân chủ.
Việt Nam có thể thí điểm mô hình nghiệp đoàn độc lập tại các khu công nghiệp lớn, với hỗ trợ kỹ thuật từ EU thông qua EVFTA.
Đây sẽ là bước đi có kiểm soát nhưng mang ý nghĩa chiến lược lâu dài.
Từ cam kết quốc tế đến chuyển đổi nội tại
Lòng yêu nước không đồng nghĩa với trung thành với bất kỳ đảng phái nào.
Trung thành cao nhất của công dân là với Tổ quốc và nhân dân.
Việt Nam cần một tiến trình chuyển đổi chính trị hòa bình, từ độc đảng sang đa nguyên, từ cai trị sang phục vụ, từ quyền lực tuyệt đối sang quyền lực bị kiểm soát.
Cộng đồng hải ngoại, trí thức tiến bộ và các đối tác quốc tế có thể đóng vai trò tích cực thông qua giám sát thực thi các cam kết Điều 48, 49 và 56, và thúc đẩy đối thoại chính sách.
Khi pháp quyền, nhân quyền và quyền lao động được thực thi nghiêm túc, Việt Nam sẽ trở thành một quốc gia tự do, dân chủ và thịnh vượng thực sự – do chính người Việt Nam xây dựng.
Quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện EU–Việt Nam 2026 có thể trở thành khúc dạo đầu cho kỷ nguyên đó.
Vũ Đức Khanh
29/1/2026
…………………………
Tham khảo:
Joint Statement – On upgrading relations between The Socialist Republic of Viet Nam and the European Union to a Comprehensive Strategic Partnership, EEAS