Đêm Sài Gòn hầm hập hơi nóng. Trần nhà thấp, quạt trần kêu ken két như sáu cái chân bọ đang cào lên nỗi lo. Franz Kafka nằm trên chiếc giường sắt trong căn phòng trọ quận 3, thân thể mệt mỏi, đầu đầy những câu hỏi không ai yêu cầu trả lời. Bên ngoài, loa phường đọc:
“Thưa đồng bào, đề nghị diệt trừ côn trùng, bảo vệ môi trường sống văn minh.” Kafka bật cười. Ở nơi này, ngay cả sự phi lý cũng được tuyên truyền bằng loa.
Ông định hóa côn trùng — thói quen cũ từ những năm ở Prague — nhưng bây giờ, mọi thứ đã khác. Chủ nhà trọ, một người đàn ông miền Nam hiền lành và đầy kinh nghiệm sống, đã dặn rõ:
“Ở đây, chú không được nuôi thú vật, nhất là côn trùng loại lớn. Cái gì bò mà không đóng thuế là bị phạt. Tôi nói thiệt, phường này kỹ lắm.” Kafka gật đầu, ký vào hợp đồng thuê phòng. Ông vốn tôn trọng luật lệ — không vì tin, mà vì biết mọi luật lệ đều là cách xã hội chứng minh nó còn kiểm soát được cái vô lý.
Nhưng đêm đó, trong im lặng đặc quánh, một câu hỏi chợt nảy lên: Tại sao ta cần xin phép? Tại sao không chỉ…tự động Iàm? Ông thử nằm sấp, thở đều, tưởng tượng sáu chân đang mọc ra. Không gì xảy đến. Thân thể ông cứng đờ, đầy lý trí, từ chối sự hóa thân.
Trên tường, bóng ông rung rinh — thân cong, chân co rút — trông hệt một côn trùng đang tự cười mình. Có lẽ ta đã quá quen với việc xin phép, ông nghĩ. Ngay cả để ngừng làm người.
Sáng hôm sau, Kafka đội nón bảo hiểm, chạy xe ôm đến Ủy ban phường 6. Cửa sổ số 2 ghi: “Thú nuôi, sinh vật và các trường hợp đặc biệt.”
Hàng người dài. Một bà ôm con mèo, một ông cầm lồng chim. Đến lượt mình, Kafka cúi xuống ô cửa, nói nhẹ:
“Tôi muốn xin giấy phép hóa thân.”
“Hóa thân?” cô cán bộ hỏi, giọng nghi ngờ.
“Thành côn trùng.” “Côn trùng gì?”
“Loại gì cũng được. Chỉ cần có sáu chân và không phải nói chuyện.”
Cô nhìn ông, mắt híp lại:
“Anh phải ghi rõ loại côn trùng vào đơn. Ở đây mọi thứ phải cụ thể.”
“Nhưng tôi không biết mình muốn là loại nào. Tôi chỉ muốn… không còn là người.”
“Không được. Đây là mục ‘thú nuôi’. Phải điền: gián, bọ cánh cứng, sâu, giun, hay kiến. Chọn một.”
Kafka im lặng. Rồi nói, giọng mệt mỏi:
“Vậy thì… côn trùng. Loại nhúc nhích chậm, không bay, không cắn.”
Cô ghi vào giấy: Côn trùng, loại không xác định.
Vừa dứt bút, cô ngẩn ra ba giây. Rồi cười – tiếng cười giòn tan, không độc ác, chỉ đơn thuần là cười.
“Anh… đùa à?”
“Không.”
“Anh có uống thuốc gì không?”
“Cà phê. Sáng nay.”
Cô ngừng cười. Nhìn ông thật lâu. Gọi đồng nghiệp bên cạnh, thì thầm. Hai người cùng nhìn Kafka như nhìn hiện vật bảo tàng.
“Anh phải đi khám tâm thần trước đã.” “Tôi không điên.”
“Người điên nào cũng nói vậy.” “Người tỉnh táo cũng nói vậy.”
Cô lấy tờ giấy, viết vội:
“Đây, giấy giới thiệu. Bệnh viện Nhi Đồng 2, khoa Tâm thần. Có giấy khám sức khỏe tâm thần, anh quay lại.”
Kafka nhận tờ giấy. Trên đó có con dấu đỏ: YÊU CẦU KHÁM ĐỊNH.
Ông bước ra. Nắng như đổ. Một bà bán vé số hỏi: “Anh có mua số không?”
“Không.”
“Sao mặt buồn vậy?”
“Tôi vừa bị yêu cầu chứng minh mình không điên.” Bà cười:
“Ở đời, ai cũng vậy mà anh.”
Bệnh viện mùi cồn và nước lau sàn. Kafka ngồi trong hàng người chờ khám – phía trước là một thanh niên run lẩy bẩy, phía sau là một cô gái nhìn vào tường.
Đến lượt mình, ông bước vào phòng khám số 7.
Bác sĩ Minh trẻ, đeo kính, mặt mệt mỏi theo kiểu của người đọc quá nhiều sách không nên đọc. Ông xem hồ sơ, hỏi:
“Anh Kafka. Anh muốn hóa thành côn trùng.” “Đúng.”
“Tại sao?”
“Vì tôi mệt vì phải đóng vai con người.” Bác sĩ gật gật, ghi vào giấy. Ngẩng lên: “Anh biết không, năm ngoái tôi cũng xin.” Kafka giật mình:
“Xin gì?”
“Xin làm bồ câu. Tôi đã viết đơn, nộp hồ sơ, chờ ba tháng. Cuối cùng bị từ chối.”
“Lý do gì?”
“Họ nói: ‘Mơ như thế là vượt chỉ tiêu thẩm mỹ. Bồ câu là biểu tượng hòa bình. Hòa bình không thể cấp phép được.'”
Bác sĩ cười – nụ cười cay đắng của người từng tin.
“Nhưng côn trùng thì khác. Loài thấp hơn. Vô hại. May ra có thể được.”
“Anh khuyên tôi tiếp tục?”
“Tôi không khuyên. Tôi chỉ cảnh báo: khi anh được phép, anh sẽ không còn muốn nữa.”
“Sao vậy?”
“Vì sự vi phạm mới là linh hồn của ước mơ. Khi ước mơ trở thành thủ tục, nó chết. Anh sẽ hiểu.”
Bác sĩ ký giấy chứng nhận: Tâm thần ổn định. Đủ điều kiện triết học để hóa côn trùng.
Kafka cầm tờ giấy, hỏi nhỏ:
“Tại sao anh vẫn làm bác sĩ?”
“Vì tôi không đủ can đảm để làm bồ câu trái phép.”
Hồ sơ được chuyển lên Sở. Kafka chờ hai tuần. Cuối cùng được gọi lên phòng 308.
Bà Hạnh, 50 tuổi, tóc búi cao, đeo ba cây bút, nhìn ông với ánh mắt của người đã đọc quá nhiều đơn từ kỳ lạ.
“Anh Kafka, tôi đọc đơn anh. ‘Muốn thoát khỏi bản chất tha hóa của nhân loại.’ Triết học quá. Anh làm nghề gì?”
“Viết.”
“Viết gì?”
“Những thứ không ai muốn đọc.” Bà gật gật:
“Tôi hiểu kiểu người như anh. Nhưng ở đây, mọi sự sáng tạo đều phải có định hướng. Anh hóa thành côn trùng để làm gì? Để phục vụ ai?”
“Để dạy con người khiêm nhường.” “Bằng cách nào?”
“Bằng cách bò dưới chân họ.”
Bà Hạnh im lặng. Gõ bàn phím, đánh một đoạn dài. Rồi ngẩng lên:
“Tôi có thể giúp anh. Nhưng anh phải viết cho tôi một bài báo cáo.” “Báo cáo gì?”
“‘Ý nghĩa giáo dục và tác dụng xã hội của việc hóa thân thành côn trùng.’ Hai nghìn chữ. Có tài liệu tham khảo. Font Times New Roman 12.”
Kafka há hốc:
“Tôi phải… giải thích lý do mình muốn làm côn trùng?”
“Đúng. Ở đây, ngay cả phi lý cũng cần cơ sở lý luận.”
“Nhưng nếu tôi giải thích được, tôi sẽ không còn muốn nữa.”
Bà mỉm cười – nụ cười của người đã thắng từ trước khi bắt đầu:
“Thì đó là chuyện của anh.”
Kafka về phòng. Mở laptop. Nhìn trang giấy trắng.
“Ý nghĩa giáo dục và tác dụng xã hội của việc hóa thân thành côn trùng.”
Ông gõ:
“Việc hóa thân thành côn trùng giúp con người nhận ra…”
Xóa.
“Thông qua việc trở thành sinh vật thấp hơn, chúng ta có thể…”
Xóa.
Ông nhìn con trỏ nhấp nháy trên màn hình. Mỗi lần nhấp, giống như tiếng tim đập của một ước mơ đang chết dần.
Ngoài kia, loa phường vang: “Thưa đồng bào, nhắc nhở nộp hồ sơ đúng hạn để được hưởng quyền lợi.”
Kafka gõ tiếp. Từng câu. Từng chữ. Mồ hôi chảy xuống lưng. Mùi thuốc muỗi từ ngoài hành lang xông vào. Đèn huỳnh quang kêu vù vù như tiếng thở của hệ thống đang chờ ông đầu hàng.
Hợp lý hóa cái phi lý. Giải thích cái không thể giải thích. Lúc 3 giờ sáng, bài báo cáo hoàn thành. Hai nghìn ba trăm chữ. Có trích dẫn Sartre, có phân tích Marx, có kết luận tích cực. Kafka đọc lại. Trong đó, ông không nhận ra mình.
Lúc bấm “Send” email nộp báo cáo, Kafka cảm thấy nhẹ lòng. Có lẽ mình sẽ được. Có lẽ mình vẫn có thể hóa thành côn trùng mà không mất đi lý do. Đêm đó, ông ngủ được một giấc ngon đầu tiên sau nhiều tuần.
Một tháng sau, Kafka được triệu tập lên Bộ.
Phòng 401 có trần cao, tường treo chân dung Marx, Lenin, và một bức Sartre bị che nửa mặt bằng cây cảnh. Hội đồng gồm năm người, ngồi sau bàn dài.
Giáo sư Chủ tịch, 60 tuổi, đọc bài báo cáo của Kafka, gật gù:
“Anh viết hay. ‘Hóa thân là phương thức giáo dục cách mạng.’ Câu này tôi thích.”
“Cảm ơn.”
“Nhưng tôi có một câu hỏi: Anh có thực sự tin vào những gì anh viết không?”
Kafka im lặng. Giáo sư mỉm cười:
“Không cần trả lời. Ở đây, chúng tôi không đánh giá chân thành. Chúng tôi đánh giá văn bản.”
Ông lật hồ sơ:
“Hội đồng đã bàn. Chúng tôi quyết định… chấp thuận.”
Kafka giật mình: “Chấp thuận?”
“Đúng. Anh có giấy phép hóa thân thành côn trùng. Có hiệu lực từ ngày mai.”
“Nhưng… tại sao lại dễ vậy?”
Giáo sư nhìn ông, ánh mắt xuyên thấu:
“Vì chúng tôi biết rằng, người xin phép hóa thành côn trùng đã là côn trùng rồi. Anh chỉ cần giấy phép để không cảm thấy tội lỗi khi bò thôi.”
Ông đứng lên, bắt tay Kafka:
“Chúng tôi khuyến khích sáng tạo có kiểm soát. Đó là văn minh.”
Kafka về phòng trọ lúc trời tối. Ông chủ nhà hớn hở:
“Thấy chưa! Ở nước này, cái gì cũng có thể, miễn có giấy phép.”
Kafka không trả lời. Ông lên phòng, đóng cửa. Cởi áo. Đặt tờ giấy phép lên ngực. Con dấu đỏ rực như vết bỏng. Ông nhắm mắt. Thử co người lại. Giữ hơi. Tưởng tượng sáu chân.
Không gì xảy ra.
Ông mở mắt, nhìn gương: trong đó là một người đàn ông hợp pháp, đầy giấy tờ, đã được phê duyệt để không còn là mình.
Rồi ông nhận ra.
Ta không cần hóa thành côn trùng. Ta đã là côn trùng rồi.
Từ ngày nộp đơn đầu tiên – khi ông cúi xuống cửa sổ số 2, khi ông ngồi chờ trong phòng khám, khi ông viết bài báo cáo giải thích ước mơ của mình, khi ông bò qua từng cửa quan liêu, bị chà đạp bởi hệ thống, bị bắt chứng minh mình không điên, bị yêu cầu hợp lý hóa cái vô lý – ông đã là côn trùng.
Hành trình xin phép chính là sự biến hình.
Kafka cười – tiếng cười nhỏ, buồn, sâu sắc như một triết lý cuối cùng. Ông không cần giấy phép nữa. Ông đã tốn ba tháng để trở thành côn trùng theo đúng quy trình.
Ngoài kia, loa phường vang: “Thưa đồng bào, sáng mai sẽ phun thuốc diệt côn trùng. Đề nghị mọi người đóng cửa sổ.”
Kafka để tờ giấy phép trên bàn. Không rách, không đốt. Chỉ để đó. Rồi ông nằm xuống. Thân cong. Chân co. Thở đều.
Bóng ông trên tường – giống hệt đêm đầu tiên, khi ông chưa biết mình sắp đi xin phép. Nhưng bây giờ, con côn trùng trong bóng không còn cười mình nữa.
Không cần hóa nữa. Ông đã bò rồi. Tiếng quạt trần quay đều, như sáu chân côn trùng gãi lên trần thế.
Rồi im lặng.
“Không được làm côn trùng còn buồn khổ hơn là không được làm người. Nhưng buồn khổ nhất là phát hiện ra: mình đã là côn trùng từ lúc bắt đầu xin phép.”
Ngu Yên
Nguồn: academia
